(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "De elegiae latinae compositione et forma"

\ 




DE 



ELEGIAE LATINAE 



COMPOSITIONE ET FORMA 



SCRIPSIT 

Dr PHIL. 









PATAVII 

TYPIS SEMINARII 
MDCCCXCIV 



. J 






MATRIS OPTIMAE AMANTISSIMAE EXOPTATISSIMAE 
SAGRVM 



Petpus Rasi Angelo fpatpi S. D. 



Ideo maxime qiiod partem priorem libri, qiii est 
dc carmine Roraanorum clegiaco, tibi inscripsi, nc 
graveris, mi frater, si in hac altera, quam memoriae 
matris nostrae incomparabilis nobisque heu ante tem- 
pus creptae semperque lugendae dicatam ac tarnquam 
consecratam volui, nonnuUa tecum communicaturus 
sura, quibus te ipsura et eos, qui legent haec, bre- 
viter doceani, quod raihi fuerit consiliura et qua via 
ct ratione ad hunc disputationis raeae locum alterum 
tractandum ingressus sim. Cum enim parte priorc 
tamquam contextara elegiae Latinae historiara scri- 
bere studuissem et huius carminis non solum naturara 
sive, ut Graece joquar, tcv •/■^f/sv y7.o7:A-r,oy., sed etiani 
eas res essera persecutus, quae scriptorura elegiacorura 
libris contineri solerent, id reliquura erat, ut forniara 
quoque, quara dicunt, et corapositionera eiusdem car- 
minis propius inspicerem ac separatira subtiliusquc 
pertractarera. Quo equidera munere pensoque quomodo 
nunc demura functus sim, alii viderint ac iudicarint : 
qua vero ratione totara ipso disputationera habuerim 
ct ad exitura adduxerini, non raultis, si placet, cora- 
plectar. 



VI 



Primum cnirn distichi formam ct quasi naturalem 
notam attigi atque a nobilissimo illo Aristotclis verbo 
« y.v-Ti T, '^v^yi; ~i oU-lo^j y.i-ooy vjovj » profcctus id do- 
monstrare volui, hanc stropham ad naturam carminis 
ipsam maximc opportunam at({uc idoneam vidcri ; 
dcindc originc distichi Latini lcvitcr tacta, ca omnia 
cxposui, quae cum de disticho imiverso tum proprie 
dc pentametro memoriae prodiderunt vetores; tum 
locos cos attuli, ex quibus pentametrum aut inficete 
conditum aut insolenter usurpatum esse nonnumquam 
a poctis efficitur ; tum, circumlocutionibus vel verbis 
appositis, quibus versus elegiaci a scriptoribus plerum- 
que significantur, in medium prolatis, omnium an- 
tiquissima distichorum exempla ac monumenta col- 
legi, quae iam inde ab Ennio usque ad Catulli aetatem 
conscripta sunt hodieque exstant ; tum praecipuc in 
Catulli arte metrica, quae in eius elegiis cerneretur, 
tractanda idcirco paullo longius commoratus sum, ut 
quid esset in carmine elcgiaco discriminis inter Catul- 
lum ct poetas optimos eos, qui Augusti tcmporibus 
floruerunt, inde planius atque apertius patcret; po- 
stremo de trium poetarum clegiacorum principum 
distichis sic proprio quaesivi, ut quid unusquisquc 
praestitissct quibasque rationibus singuli poetae inter 
se convcnirent aut discreparent, pro viribus ostende- 
rem. Quo in gencre Propertii omnes elcgias perscru- 
tatus sum. Tibulli vero eas dumtaxat examinavi, quae 
foro ab omnibus germanae Jiabentur; quod denique ad 
Ovidii carmina clegiaca spcctat, haec mihi fuit pro- 
vincia Amorurn libros pcrcensere : qua in re cur ita 
vcrsatus csscm, causas infra cxposui, p. 109 seq. ; 



VII 

praotcrca, ut Oviclii Am o r u m liljros scparatim tra- 
ctandos susciperem, princeps milii exstitit ct auctor 
optimus ac locupletissimus (ut iampridem dixi, P. I 
praef. p. VIII seq.; cfr. p. XI adn.) Carolus Schenkelius, 
vir omni doctrina atquo humanitate cumulatissime 
ornatus. 

Quod vero illius opusculi pag. XI sperabam fore, 
ut 'haec altera pars angustioribus quarn prior finibus 
contineretur, hac in re fateor me opinione lapsum 
esse : nam, id quod fit plerumque, mihi opere proce- 
dente materies ipsa mirum in modum amplificata est 
et aucta; sic, ut iam mihi non liceat dicore, quod in 
lepidissimo illo epigramrnate fere ait Ovidius, ut nulla 
sit haec legisse voluptas, at leviorem esse poenam, 
quod multa demserim aut omiserim. 

Utcumque est, mi frater, partem alteram carminis 
Romanorum elegiaci ad finem perduxi : quam siquis 
exspectationem hominum doctorum minime explere 
dixerit et ad me rettulerit Aligherii illud « Lunga 
promessa con rattender corto »jid certe non tanto mihi 
dolori erit quod opus confecerira nec doctum nec fru- 
ctuosum (quamvis sane hercle laboriosum), quam quod 
ad matris.nostrae optimae memoriam recolendam non 
ita dignum, ut ipse volebam, statuerim pietatis mo- 
numentum. Verum « in magnis et voluisse sat est » 
et « ut desint vires tamen est laudanda voluntas». 

Vale, mi frater carissime, mequo, ut adhuc fecisti, 
amare atque diligere perge. Etiam vale. 

D. mense Septembri a. MDCCCXCIV. Patavio. 



.1^*;^^'^.^.. '•^*%;/^^._-^'^.':^i. ''^T^..^^.,.it^,. -•f^^.. 'f^:. ^st^^.-^S^^.-^f^^^^if^ 



DE ELEGIAE LATINAE COMPOSITIONE ET FORMA 



Forsitan hunc aliquis verbosum diccre librura 
Non dubitet; forsan multo praestantior alter 
Pauca reperta putet, cum plura invenerit ipse; 
Deses et impatiens nimis iiaec obscura putabit; 
Pro captu lectoris liabent sua fata libelli. 

Teront. Maur. vv. 1282 seqq. 

Autri 73 ifiuot; x6 OiKslov f^iSTpov supsv. 

Arist. Art. poet. IV, 19. 



I. 

Praeclarum illud Aristotelis: «y.-j-r; vi o-J^yic ts stV.^tsv 
[j.i-orj ■'jc,--y», quod liuic libro praescripsi, ouin universe 
in omnibus poesis generibus vere recteque dictum videatur, 
tum maxime ad elegiam relatum verissimum esse, nemo, 
opiuor, negabit ^\ Ut enim versus ille hexameter nobilis- 
simus proprium fere fuit ac peculiare carminis epici me- 



^) Quocii-ca a metri varietate etiain poetas ipsos varie ab hominibus 
nomiiiatos esse, idem moniiit Aristoteles iiaullo ante (1, 10): «TrXirJv 01 
avS^pcoiroi ys auvotJTTOVTs; tm /jicTpw To 7ro£s7v (tous i^^iavj s*Xsy6JOjroiOu'g, Toug Ss 
c'jro!tctou; ovofviot^ouaty, ouj(^ tos x,xxd Trjv jatfiiQajv TrotrjTcti; aXXa xocv^ y.az% tc 
ixsrpov irpoaayopsuovTss». Praeterea Cicero de opt. yea. oratt. 1, 1 animad- 
vertit, in poematis «suura cuiusque csse diversum a reliquis» et «suum 
esse cuique certum sonum et quaudam intellegentibus notam vocem». 



2 

trum ^\ quippe cuius tamquam ob ingressum gravem sol- 
lemncmquc atque aequabilcm maiestatem, vel, si magis ar- 
ridct, ob ^ecursum placidum et continuum aptissimus exsti- 
terit numerus ad res gestas regumque ducumqiie et tristia 
hella scribenda, sic pentameter, quera ab hexametro duabus 
thesibus omissis, vel, ut alii volunt et idem est, ab huius 
penthomimere bis posita primum ortum esse videmus, ubi 
cum hexametro quasi epodos ^' coniungitur veramque efficit 
stropham lyricam, mirum quantum carminis elegiaci natu- 
rae ipsi atque rationi respondet. Lentus enim ille atque per- 
petuus hexametri numeri tamquam incessus, vel, ut magis 
proprie dicam, gravis rhythmus et sollemnis, qui in opico 
carmine lit necessario et ad narrationem , quae iki9. n-i- 
rj6vjz(/. requirit, valde est accommodatus ^\ duabus penta- 
metri iucisionibus quasi interruptus consistere atque etiara, 



') Quamquam hcxamctci' iii aliis quoquc i)ocsis geueribus ritc usur- 
patui- (ut in epistulis, ut iii satiris cett.), tamcn nusquam eius usus 
tam late patet quam iii epica pocsi, aileo ut eximio iiomiuc licrous ver- 
sus nuncupetur. 

^) Gfr. Atil. Fortun. Art. c. 27 (p. 295,5, Vol. VI, ed. K.): «liinc 
(i. e. cx carmiuibus in deos scriptis) translatum nomen est in has cpo- 
dos, quac binos versus impares habent. nam ut illic cpodos canticum 
linit, ita hic vcrsus secundus sensum: lioc est cnim lcgitimum in epo- 
dis. enjo secuncUtm haec ei clajia epodicam citrmeit-». Cfr. ctiam i»ag. 201,7 
et pag. 296,3, ubi pcntametcr epodictts dicitui*. 

^) Quod nomen ipsum carminis, i. e. inog, satis ai>ertc signilicare 
videtur. Nam ridicularia agit Atilius Fortuii. [>. 281,5, qui dc metro 
dnctylico disputans versum hcroum ctiam cpictim vocatum docet ««Tto 
Tou sirsaS-ai», quod pcr eius pedcs «siniplicius et facilius verba eant 
atque dccurrant». Ilcxamctri naturam optime intcllcxit et explicavit 
GoD. Hermannus. E/em. doctr. metr. Lips. 1816, p. 331, cum dcmoustra- 
ret eam esse hexametri rationem ac naturam ut cum humilitatem fa- 
miliaris orationis descreret, rctineret tamen eins aequabilitatem, quo 
]iariter et omuibus rebus exponendis aptus esset et diu siuc taedio con- 
tinuaretur. 



3 

ut ita loquar, retluerc cogitur: quod si accedit (id quod 
optirni poetao elegiaci, TibuUo maxiiiie duce et auctore, 
diligentissiine curaverunt) ut cum distichi fine tinis etiam 
orationis sententiaeque nuraquam fere non congruat, nemo 
non videt quam aptam metri formam inde exsistere ne- 
cesse sit ad vivos variosque affectus animi, qui numquam 
subsistit sed perpctuo quasi motu praeditus modo huc 
modo illuc ductuat, a se tamquam reccdens et ad se re- 
diens, commode breviterque exprimendos ^\ Igitur non ine- 
pte fortasse, si hanc rem comparationo aliqua illustrare 
ct quasi ante oculos ponere volumus, iliud adfirmaverim, 
tluxum hexametrorum rhythmicum cum pleno et aequabili 
tluininis cursu confcrri posse, quod continuo placidoque 



') Hic penianietri tamqaam rJS-ixc? ■/^apcnK-ci^p quodammodo si?:niflca- 
tiir etiam a ')i<lymo aiuid Orionem \k 58, 14: «otov ouveJtjrvsovTa xat' aova- 
Tiocj3cvvi>/i£vov ral? tou TsXeuTrJCTavTOs zuya.i,c:». Cfr. Etym. M. i. v. 'EXeyeTa 
et in adn. ad 327,1. Cfr. etiam Pi'ocl. ChresL Grcwim. ex Phoi. Bibt. B, 
VI, p. 242,13, ed. W. : «a'p//o'^6{v 8=' tg?$ xaTot^o//svots». Quae vero spe- 
ciosiora saepius quam veriora protulerunt viri docti ut distichi natu- 
ram, id est hexametri cum pentametro copulationem, expressis tamquara 
verbis signiflcarent, alio loco exposui (De carm. Romaiior. eleg. Pat. 
1890, p. 23 seq. et adn. 1), taedetque huc iterum virorum doctorum com- 
mentn, ut plurimum, nugasque referre. At liceat nobilissimos Schilleri 
versus, quil)us graiihicc nec minus poetice quam vero distichi natura 
describitur, repeterc : «Im Hexameter steigt des Springquells liiissige 
Siiule: — Im l'entamet&r drauf fallt sic melodisch herab». Quae sic ita- 
lice interpretati sunt Fu. Zambaldius in Metrica Grcca c Ladna, To- 
rino, 1882, p. 252: «Sgorga Tacqua nel primo e sMnalza in diritta co- 
lonna, — Neiraltro a terra melodiosa cade» et Fr. Bonatellius in 
Ore felici, Padova, 1881, pl76: «Liquida in alto sal deiresametro Terta 
colonna, — Che pentamctro poi ritmicamente cade». Quos alios ibi attuli, 
iis adiciatur Gottschallus qui in iientametro quandam «Centripetal- 
kraft», in hcxametro contra quandam «Centrifugalkraft» inesse dicit. 
(Poc/ik. Dic Diddk. und ihre Techu. I Bd, Breslau 1877, p, 285). Cfr. 
Hect. Stampini. Le ocli barhare cli G. Carclucei e la metr. lat. Tor. 1881, 
p. 58. 



4 

lapsu suas aquas volutat; distichorum autera, cum inquie- 
tis raaris fluctibus, qui vicibus alternis tum litus petunt 
tum a litore recedunt atque in se ipsi recurrunt: quam 
distichi elegiaci naturam, hanc rhythmi tamquam incon- 
stantiam volubilitatemque satis commode descripsisse mihi 
videtur Teuffelius cum scriberet, TibuUi praecipue elegias 
(est enim TibuUus, ut equidem sentio, vere elegiacus et 
omnium Romanorum poetarum, qui hoc poesis genus co- 
luerunt, facile princeps, ut instar omnium ille quidem ha- 
beri huiusque generis tamquain exemplar proponi possit ^^) 
in «Auf-und Abwogen der Empfmdimgen ^' » positas esse. 
Rei igitur naturae convenienter facimus si distichon, 
quod ex heroico versu et pentametro constet, verum ac pro- 



') Scite vocat Tibullum 0. F. Gruppius {Die Rom. Eleg. Leipz. 1838, 
I, p. 406) «den Mittelpunkt der Elegie». Martialis vero IV, 6, 4 nume- 
ros elegiacos eximio nomine Tibulli metrum dicit. 

-) Gesch. der rimi. Litt. Fiinftc Aull. ncu bearb. v. LuD w. Schwabe. Leipz. 
1890, I, p. 546. Alia etiam vocabnla, ab undarum motu deducta, rei^erias 
a viris doctis usurpata esse, ut lianc elegiae vim naturamque indicarent, 
ut apud HuG. Gleditschium : <tder Wogemclxlag sidrkerer Gemutsbc- 
icegungy> (pag. 526), in Handbuch der klass. Altertuinsinss. cett. her. 
V. L MiiLLER. Zweit. Bd. NordK 1885), ut apud Sperlingium {Properz 
in sein. Verlulltn. zum alex. Callim. Strals. 1879, p. 17): «jenes Schtcan- 
ken und ^Vogen der Empfindung, wie es zum Wesen der Elegie gehort». 
Cfr. i)raeterea Herm. Ulricius (Gesch. der Hell. Dichtk. II, p. 107): «Der 
lyrische Gedanke wird ihm (i. e. dem Hexara.) gepaart durch den Penta- 
meter, welcher in seiner Ziceikeit, in seinem Steigen und Fallen das Wo- 
r/(?M der Emplindungon und Geluhi.e schon darstellt cett.», et Gruppius 
1. adl. p. 14: «Das Distichon selbst ist ein Hild desscn, was wir so 
ebcn geschildert haben (i. e. elegiae ipsius, quod vocant Graeci, to" yi^oi). 
Der ebene Gang fortlaufender Hexameter, das epische Abwickeln einer 
Erzilhlung wird unterbroclien, mit dcm Bistichon hekommt der Ycrs 
jenes immer iciederholte Sfeigen. %md Fallcn, Aufathmen und Sinkcn cett.»; 
et p. 404: ^der elegische Charakter, Jenes Sckwanken und Wogen der Emp- 
findung cett.» Cfi\ Westphal. Griech. Metr. cett. p. 352: « .... so wird 
das elcgischc Metrura ein Abbild des bewegten Gemiithes, das.... in un- 
vcrmittelten Gegensiitzeu auf- und atncogt cctt.». 



5 

priiim elegiae metrum appellamus, et optimo lianc poesim 
ab llertzbergio definitam esse contendimus, qui scripserit, 
elegiam id genus poosis esse quod naturao distichi esset ac- 
commodatum (Prop. eleg. Hal. 1843, T. I, p. 51) ^K Sed 
non modo distichon naturae ipsi elegiae convenire vide- 
tur, verum etiam hunc numerum cum prima carminis 
aetate congruere apparet. Namque otsi, ut alio loco mo- 
nui, de ologiae origine omnia obscura sunt atque incerta, 
tamen illud dubium non osso videtur, quin tum carmen 
elegiacum excoli coeptum sit cum, antiquissimis civitatum 
formis ordinibusque in lonia mutatis, contractiori angu- 
stiorique vitae publicae rationi exprimendae hexametri 
gravitas atque maiestas iam rainus conveniret. Quae ita 
ego intellegi volo ut de illa elegiae aetate accipiantur, qua 
carmen ipsum ad quandam artis normam dirigebatur; ne- 
que enim de antiquissima olegiae aetate, quae densa saecu- 
lorum tamquam caligine tenebrisque circumfunditur, oadem 
cogitaro licet, quaraquam elogiam nomen rei ipsi carminisque 
naturae conveniens tum priaium invenisse consentaneum 
ost; nani ut « vixore fortes ante Agamemnona-multi», ita et 
ante Ilomorum multos fuisso qui «...canerent forti regia 
belia pode » ot ante Callinum vel Archilochum (horum enim 
praecipue anibigitur nter prior exiguos elegos emiserit au- 
ctor) multos fuisse verisimile est, qui versibus imparitor 
iunctis animorura curas, motus, sensa includeront ^K Quae 



'; Qnatn arto ailiinitatis vinculo forma ipsa carminis cum singiilis 
poesis generibus coniuncta esset, optime docuit Hector Stampinius. La 
23oesia Romana e la raeir. Tor. 1881, p. 20 seqq. Cfr. Caiet. Trezza. 
Stndl critiei. Verona, 1876, p. 285. 

*) De carminis elegiaci originc et de prirais scriptoribns, qui aputl Grae- 
cos llornerunt, pauca, sed quae satis viderentur, alias monui (op. adl.),cum 
elegiae latinae gradus et actates, naturam, materiam persecutus sum: 



res vol idco magis confirmalnr quocl cum, ut mea et mul- 
torum fert sententia, nomen ipsum elegiae aliquid triste 
et lugubre significare videatur ^\ hanc tamquam doloris 



quae est libri, quo elegiam tractare raihi pi'opositum est, tamquam pars 
prior. De compositione autera ct forraa einsdem carminis quamquam 
prioris partis locis nonnullis vel in universum dixi vel leviter, occa- 
sione oblata, attigi, tamen nunc primum vel proprie disseram vel ac- 
curate iuvestigabo: quae est igitnr illius libri tamquam pars posterior 
liabenda. 

1) Cfr. GuiL. Christ. Gesch. der griech. Litt. Zweite Aull. Miincii. 1890. 
{Hanclb. der class. Altertuynswiss. cett. sieb. Bd.) § 83, p. 107: ^^''EXeyos 
bedeutete ursprunglicli ein Klagelied, zur Klage aber ei- 
gnete sich vortrefflich jenerVers, moclite man nun dui'ch 
Pausen die Unterbrechungen des geraden Ganges ausfiillen oder die 
Schlusslangen zu langangehaltenen Klagetonen ansclnvellen lassen». De 
verbo ipso enodando satis copiose disputavi op. adl. p. 9 seqq.: quae 
vero sententia omnium maxime probanda mihi videbatur (quam qui- 
dem mordicus, ut aiunt, non teneo; nam res valde est incerta neque 
fore ut aliquando lis dirimatur confldo), eam et vefceres protulerunt et 
ex recentioribus viris doctis nonnuHi non raodo aspernati non sunt, 
verura etiam defenderunt: ex quibus, ut eos praeteream (quorum non 
est numerus) qui cum multis huius nominis interpretationibus lianc quo- 
que proposuerunt neque refutarunt, hi raaxime uomiaandi sunt : lo. Val. 
Franckius. Callin. s. cjnaest. deoriy. carrn. eleg. tract. crit. Alt. et Lips. 
181G, p. 44 seqq. ; GuiL. Ad. B. Hertzbergius 1. adl. p. 49 scq.; F. G. 
Welkerus in Rhein. Mus. IV (a. 1836), p. 429; Nic. B Kcm\iS. Hist. crit. 
poes. Graec. eleg. Fnldae, 1840, p. 13 seqq.; Car. I. Caesar. l)e cnrm. 
Graec. eleg. orig. ct nol. Marb. 1837, p. 6 et [). 27 seqq-; Laur. Sante- 
Nius in Tercnt. M. eclit. Trai. ad Rh. 1825, p. 30.'); omnium autem re- 
centissimus et gravissimus auctor Guil. Christius. Metrik der Griech. 
nnd liiJmer. Leipz. 1879, II Aull., p. 210. Neque vero rae fugit, P. Boet- 
TiCHERUM nonieii elegiac (cuius originem, si quis cst qui nostrae opi- 
nioni rainus faveat, a voce aliqua asiaticae stirpis non ine[)te ducat; 
cfr. Christ. Gesch. cett. I. adl. p. 108 et Zambald. Metrica cett. p. 252) 
a verbis elcga ct etern, quorura prius apud Armenios significet cnta- 
omi»/, posterius cnlamitatein, dictum esse jiutare {Aricn. j). 34, n. 21 
[Hal. ISoI]). In Zimmermanni autem AnnnlHniS i^Zeitschr. fiir din Alter- 
tn.msir. XI, 1853, p. 88 d) ideni Boetticherus, vcrbi quod est eiern 
nulla raentione facta, vocabulum denominatum esse existimat ab clegn = 
xaXa/ioj, « da die Phrygier und Armenier nach den bekannten Zeugnis- 



7 

vocem, hanc elegiae quasi naturalem notam frustra re- 
quiras, ut aliquid proprium et praecipuurn, apud eos qui 
primi feruntur elegiae scriptores atque adeo auctores ; hi 
enim, ut ex carminum reliquiis et ex veterum testimoniis 
colligimus, alii aliud elegiae genus et id quidem a thre- 
netico vel lugubri diversum tractarunt : quamquam notam 
illam maeroris ac tristitiae, quam carmini adhaerere et 
in nomine ipso penitus insidere diximus, ab eorum operi- 
bus omnino abfuisse, inepte faciat si quis contendat. 

Utcumqae est, si carminis elegiaci originem et pro- 



sen dei' Alten "verwandt waren»: quocirca putat «ein Recht zu haben 
iksyeia aus dem Armenischen zu erklareu und als ein auf dem elegn be- 
gleitetes Lied zu fassen». Quod etsi verisimile videri posse non nego, 
tamen id verum esse, ex nimis paucis quae attulit argumentis non appa- 
ret : sed haec sententia idcirco a vero prorsus non abhorrere videtur 
qiiod nullum est dubium quin verba quae sunt fksyslov, Toi i^Keyeia, tj 
aXsysia ab sXsYOt;, qui erant principio modi flebiles et lugubres acl ii- 
hiam (quam originis phrygiae constat esse) cantati, declinata sint. Boet- 
TicHERUM autem ipsum postea a sua sententia recessisse, monet Chri- 
STius 1. adl. p. 108 adn. 3. Quam denique coniecturam nuper proposuit 
Herm.Usenerus libelli, qui \K\^Q.\'\\MwvAlt(jrie<:hischerYershaxi. Bonn, 1887, 
pa^'. 113 seq. adn. 7, qui nomina propria 'EXsVi^; «einer der rasenden 
Tocliter des Proitos» et "EXsYijtSog «Neleus' Tochter,.... einer aatato?» 
quasi cognatione aliqua contineri suspicatur cum verbis quae sunt s*Xe- 
7a£vs£v («etymologisch gleicli aosXya/vsiv») = irapaippovsTv, et sl-sysiov, haec 
sententia, inquam, (cfr. quae pauca de Theoclis fabella, quam Usene- 
Rus signiticat, ipse exposui op. adl. p. 34, adn. l, et quac monuit Wel- 
KERUS I. adl. p. 431), nimis in opiniouis arbitrio, parum in rei natura 
ipsius posita mihi vidctur, cum et nullis argumentis veterumve scri- 
litorum tostimoniis nitatur et aXsywv origini ac significationi (a quibus 
s^Xsyot;, lleliilibus tibiarum modis, ut supra docuimus, tj iXsysio. [toOTj', 
;roi'>3ac;]'ct sXsYsIov [/izsTpcv, srco;] inclinata sunt), nimium quantum re[)U- 
gnat. AsiaLicam originem nomini elegiae tribuit etiam Ric. Volkmannus. 
Plui. de yjws. Lips. 185C, in Cornrnent. ad cap. IV, p. 68 seq. Proprie 
autem hoc verbum phoeniciae originis esse demonstrare studuisse Immi- 
SCHIUM (Ver/t. d. 4o Yers. d. Phil. in Gorlitz), com[)eri ex Christ. Ge- 
sch. cett. p. 108, adn. 3. 



8 

gressionera quaerimns, illud negari non potest, ut epos ele- 
gia exceperit (quam cum nliis rebus tum etiara et communi 
patria lonia et genere linguae ionico cura carraine heroo 
quodara adfinitatis vinculo coniunctara esse apparet), ita 
naturali rei ipsius quasi processu factum esse, ut carminis 
elegiaci forma ct tamquara vestis, raetrum dico, ab epico, 
specie ipsa parce delorla, assumeretur; quod rairum vi- 
deri prorsus non attinet: nam, ut est in rerum natura, 
ita in litteris atque in poesi pedeteraptim ot gradatira ex 
aliis in alia transitus tit. Non perverse igitur, sed optirae 
et rei naturae congruenter, quaravis translatis verbis, a 
quodam gramraatico pentaraetrum definitum esse contendo 
«primam hexametri veluti subolera » ^\ 

Quae cum breviter et universe praelocutus sira, ne al- 
tius quam par est repetam neve longius aberret oratio 
mea, iis, quae ad distichon Graecorum elegiacum proprie 
spectant, omissis, ea tantum in iudicium disceptationem- 
que vocabo quae ad distichi Romanorum elegiaci gradus 
et aetates persequendas atque naturara rationemque co- 
gnoscendara pertinent. Qua etiam in disputatione nolo ver- 
sum hexametrura siiigillatira tractare ; naraque nuraerus lie- 
xaraeter horous alienus est a proposito raeo, de versu autem 
illo hexametro, quem idco quod cum pentametro coniunctum 



') Mar. Victoi'. Arl. granmi. 1. III, p. 107,6 (Vol. VI, eil. K.). Cfi-. 
ctiain Hcd. dc arte metr. pag. 242, 26 (Vol. VII cd. K.): «liuic (lioxametro) 
corpiatum est et qnasi familiariter adliaerens.... mctrum dactylicura pen- 
tametrum»; Frarjm. Sangall. dc trim. etporf. p. 639, 14 (Vol. VI ed. K): 
«hic (pontameter) sine ulla dnltitatione Iicroi licxametri svbnleft est». 
Cfr. etiam Ger. Ioann. Voss. Opp. A.mst. 1697. T. III. Inst. PoiUic. L. III, 
c. IX, p. 146: «.... agendum videtur dc Elegiis: ut quae versu priori 
hexametrum habcant, posteriori alium, imparis quidem maiestatis, sed 
qui, .y/ mctrum tantummodo attcndas, projie ab eo abeat». 



9 

distichon explet elegiacum, rocte, nt mihi videor, nppella- 
verim hoxametrnm el(^i^iacnm, illnd satis sit monon', hnnc 
nihil propemodum, nisi quod severioribns metri legibns, 
nt in poesi Ijrica (ad quam roreronda est elegia), adstri- 
ctus esse videtnr ^\ ab heroo differra. Cuni igitur de di- 
sticho Romanorum elegiaco dispntaturns sim, proprie ac 
singillatim pentametrnm persequar, qnem distichi elegiaci 
quasi animam dixerim ; de hexametro vero, cnm se oc- 
casio ipsa obtulerit, ea tantnm monebo, quae cnm ad di- 
stichi tum ad pentametri naturam explicandam declaran- 
damque magis pertineant et plns conferant. 

Ut antem dispntationi meae firma tamquam fnndamenta 
iaciam, cnm panca de pentametri latini origine praefatus 
ero, ab iis incipiam qnae de versn eiogiaco tradiderunt ac 
monnerunt votores rei metricae scriptores. 

II. 

Versnm illnm senarinm dactylicnm catalocticnm in bi- 
syllabum, qui vnlgo hexametor nominatur qnemqne princops 
apud Graecos si non ille quidera invenit, at certe nobiHtavit 
Homerus, ad Romanos primum transtulisse Quintum En- 
nium Rudinm, nemo est qni nesciat: satis etiam constat 
inter viros doctos (namque de hac ro numquam, quantnm 
scio, oxstitit controversia), Enninm principem apnd Roma- 
nos versum etiam illum, qnem proprio qnidem nomino, sed 
impropria, sicut plerique vohint, significatione, ut mox 



^) Ut haec exempli caiisa nunc ponam et alia panca, praeterenm, 
in ilisticliis elegiacis episynaliplies exem[)]a, i. e. Iiexametri liypermctri 
niimqnam, liexamotri antem spondiazontcs longe rarissime reperinntnr. 
De qua re sno loco dicam. 



10 

vidobimns, pentametrnm voccant, ita usurpavisse, ut hic 
versus cum hexametro copulatus strophaoj quandam epo- 
dicam, et eam omnium quide m strophariim antiquissimam 
minimique ambitus, efficeret, quae distichon elegiacum 
appellatur ^'. Post versum dactylicum in litteras latinas 
inductura, iam defluere coepit horridus ille numerus satur- 
nius, et quamquam in longum aevum vestigia ruris man- 
serunt, tamen adeo fuit is versus Romanis probatus tan* 
taque cum diligentia excultus atque elaboratus est, ut 
versus vere Romanus, non tamquam civitate donatus, vi- 
deretur. Num mirum igitur si Ennius poesis Latinae auctor 
et quasi parens habetur atque alter Homerus rite voca- 
tur? 2). 



1) Cfi". .1. A. Hartung. /-'/(' Elegiker his avf Ale.:cauder's Zcit. cett. 
Leipz. 1859, I, Rinleit. p. 1: «Der Pentameter legt sicli an den Hexa- 
nietcr an als das Ende an den Anfang oder als die andere Hjllfte eines 
fianzen an dessen erstere Halfte, nnd so bilden beide znsammen eine 
(inippe (obCTTrj/ixa^ oder aucb eine Kclir (aTfo^rj), d. li. ein abg-erundetes 
Ganzes, einen Umlauf oder rliythmische Periode». Disticlion igitur ele- 
giacnm, cuius versu altero metri partem epicam, altero lyricam con- 
tinori adflrmaverira, recte dicitur metrum ellicere medium interposi- 
tum inter continunm beroici versns tenorem et properantem melicae 
strophae varictatem. De versu autem elegiaco liaec quadam elejraiitia 
commotus scripsit Luc. Muellerus de re melr. eett. p. 182: «(!s) in eo- 
rolla qnasi metrorum Graecorum ex meris gemmis constante secundum 
post liexamctrum locum optinuit». 

'-') Quanta cum in aliis rebus tum maxime in artis metricae ratio- 
nihus legihusque praemonstrandis ac praetiiiiendis fuisset Ennii auctori- 
tasapnd omnesqui consecuti suht scriptores, nnpcr valdc prohahiliter de- 
monstravit Luc. ]\Iuellerus iihro qui inscrihitnr: Q. Ennins. Eine Ein- 
leifnng in das Sludiuin der rumischen Poesie. St. Petersb. 1884. Qua 
eadem dc re ante scripserat Gust, Unqeumannus. Q. Ennins poela versn 
}n'.vam. in Uit. lai. inducto qnatcnns mcri/us sif. Col)l. 186G. In qnodam 
aiitem epigrammate Pompilii, qno 1 inlVa adferetur, Enniiis dicitur disi-i- 
pnfus Mnsarnm, ciim alii aliis magistris iisi sint. Praeclarum in re siinili 
Ennii testimonium est etiam apud Lucretium I, 117 seqq.: «Ennius nt 



11 

Qui aiilem vorsum hoxametrum ex Graecia Romam 
intulit, eundem primum etiam pentametro usum essO; non 
est quaro miremur, cum reputemus, nulluQi alium versum 
propiore tamquam cognationis gradu hexametrum contin- 
gere quam pentametrum ^^ ; itaque quod in Graecia ex 
ipsa rei natura factum esse videmus, ut pentameter ab he- 
xametro originem duceret ~\ idem Romae evenisse con- 
sentanoum erat , cum facilius imitatione ab hoxamotro 
transitus fieret ad pentamotrum. Quod si etiamtum litem 
fuisse sub iudice quis priraus auctor exiguos elegos emi- 
sisset, testis est Horatius, id de universa distichi elegiaci 
origine intellegendum esse patet; nam compertum explora- 



nostcr cecinit, qui prinms amoeno — Detulit ex Helicone perenni fronde 
eornnam, — Per gentis Italas liorainum quae clara clueret», et apud 
Silium Italicum XII, 410: «Hic canet illustri pra3??e5 bel'a Itala versn». 
Atque optimo quidem iure Cornelius Nepos Cat. c. I dixit, cum Cato ex 
provincia Sardinia Ennium poetam deduxisset, id non minoris aesti- 
mandum esse qaam quemlibet amplissimum Sardiniensem triumpliura. 

') Marius Victorinus 1. adl. p. 146,20 omnium metrorum originem 
ab hcxametro heroo repetit. Nam haec docet: «Ad summam ornnia rrie- 
trn, et quae inter se congruunt, et quae temporura ratione contraria 
sunt, si plenius consideres, ah heroo traclucta simt. et mehercules siquis 

exeutere ]ienitus velit, inveniet oninia gencra ab hexametro heroo 

et trime/ro iarnbico derivafa, quamvis et iambicum. heroi sit tradncti- 
rvhi.... nnde, utdiximus, haec duo metra ut elementaceterorum ac semina 
habenda mcrito ac dicenda sunt cett. » Atque paullo infra de metrorum 
jicnerilius locntus: «Cuncta, ut dictum cst, ex eadem origine atque uno 
fonte derivantur». Cfr. etiam p. 107,5 seqq.; 141,5 seqq. [Censorini] 
fragm. de metris p. 616,7 (Vol. VI ed. K.). 

~) Cfr. Fr. Osann. Beifr. zur Griech. iind Rjrn. Lifteratitrgcscli. 
I Rd. Allg. iiber Entsteliung und Wesen der Elegie. pagg. 3-29, quem ad- 
fert Welker. 1. ndl. p. 426 seq.: «.... der Fortschritt aber vom einfa- 
chen heroischen Verse zum elegisclien Distichon ist inn so natiirliclicr.... 
nnd die /^uca-inmenfiigmir/ diesen bciden Rhytlimen ist um. .^o Jicgrci- 
/lichcr, als beide offenbar derselben rhytliraischen Urgattung ange- 
horten ». 



12 

tiimqiie est, quis Romae princeps Latinos elegos celebra- 
\erit: Ennium dico, qui ideo qiiod metra dactylica in pri- 
misque hoxametrum heroiim (cuius esse veram primamque 
siiholei!) [)entametrum diximus] in litteras Latinas indu- 
xit viamque, ut ita dicam, ad Parnasum reseravit, haec 
vera cum gloria de se ipse praedicare potuisse videtnr: 

scripsere alii reiii 

vorsibu', quos olim Faunei vatesque canebant; 
cum neque Musaium scopulos quisquam superarat 
nec dicti studiosus erat — 
ante hunc — 
nos ausi reserare. 

Ann. vv. 226 seqq., pag. 29, ed. M. 

Quibus versibus haec subiungit Cicero Brut. XVHI, 
71 : « Ante hnnc' ait ipse de se nec mentitur in gloriar.tlo ». 
CtV. etiam Orat. LI, 171 ; « Ergo Ennio licuit vetera con- 
temnenti dicere : 'vorsibu'— canebant', mihi de antiquis eo- 
dem modo non licebit? praesertim cum dicturus non sim 
'ante hunc', ut ille, nec quae sequuntur nos ausi resorare'». 

Distichon autem elegiacum ab Ennio primum Romae 
usurpatum esse, et eius epigrammatum reliquiae (nam, ut 
suo loco videbiraus, primum fere in epigrammatis, quae tot 
tantisquc similitudinis notis cum clegia coniuncta sunt, me- 
trum elegiacum invcnitur) satis manifesto declarant, idem- 
que aperto Isidori testimonio (Origg. I, 38) confirmatur, 
qui scribit: « IIoc (metrum elegiacum) vix omnino constat 
a quo sit inventum, nisi quia apud nos Enniics eo prior 
usus est,). 

Sed de hac re satis; nunc quod instat expediamus. 
Volo enim hoc loco ea omnia in medium proferrc, quae 
cum de disticho elegiaco tum maxime de pentametro tra- 



13 

didorunt veteres, iit eorum doctrinara, quae ad hanc reni 
spectat, uno tamquam obtutu amplecti possimus. 

In primis hoc est commonendum, omncs iam fere re- 
centiores viros doetos id una consentire, vocem pentametri 
perversam huius versus appellationem eiusque naturae re- 
pugnantem habendam esse. Qua in re nonnulli eo progressi 
sunt, ut nomen pentametri prorsus respuerent atque ab- 
icercnt, ut I. H. H. Schmidtius in Leitfiden in der 
Bhythm. ttnd Metr. der class. Sprachen cett, Leipz. 1869, 
p. Xni, seq. et p. 99; quem secutus Gualt. Gebhardius 
[De Tib. Prop. Ovid. distichis quaesl. eleg. specim. Re- 
gim. Pr. 1870, p. 5) pro pentametro versum appellari 
iubet hexanietriim elegiacum vel hexa^netro heroico sub- 
iectum ^\ Neque id quideni immerito fecisse viros doctos 



M ScHMiDTius 1. adl. p. 99 cum pentamotri uomen esse dixisset 
«eine durcliaus sinnlose und venverfliclie Beuennung» (cfr. Heinr. \^'eil. 
Jahrr. f. Phil. cett. 1865, Bd. XCI, p. 655, qui vocat pentametrum «dieseu 
schiefen, auf einer ganz ausserlichen, unrhythimischen Auffassuug be- 
ruhenden Namen») et prooem. p. XIII caveri iussisset ut ne hoc voca- 
l>ulum usurparetur, versus disticlii elegiaci ita distinxit, ut priorem «/tc- 
roiscIient>, posteriorem <s.elegischen He.oayneteri> nuncuparet: qua in re 
eum secutus, ut modo vidimus, Gebhardius hescametrum elegiacum pen- 
tametrum dixit plerumque. Qiiod praesertim ob uominis ambiguitatem 
improbandum ac repudiandum esse censeo: nam hexameter elegiarnrs 
ctiam hexameter nui in elegiis h. e. in distichis adhibetur, ut ab hexa- 
metro heroo distinguatur, intellegi potest. Nimio autem pluribus verbis 
ct ad rem signiflcanUam iueptis nomen ipsum onerare videtur altera 
circuitioue Gebhardius 1. adl., qua pentameter enuntiatur <s.versus hexa- 
metro heroico suhiectmt> ; qua etiam in deflnitione hoc maxime oblitus est 
Gerhardius, id ipsum ambiguum esse, cum, praeter pentametrum, alia 
quoque versuum genera hexametro lieroo subici possint. In transitu ot 
occasione data illud etiam auimadverto, quod ait Schmidtius I. adl. 
p. 99 cum de perversa pentametri appellatione scripserit, carmina quo- 
que amatoria distichis composita per abusiouem et improprie nominc 
elegiarum vocitari, id iam apud veteres monuisse Proclnm Clirest. c. \'I, 
p. 242,17 ed. W. : «o;' jhcvtoi 78 /:zeTaY=v;'ffTspot ti^ sXsysia irpdg Sjafiopou; Jtio- 



14 

apparebit considerantibus, vocera pentameiri naturam ipsam 
vcf.sus nou signiflcare atque atloo ei adversari, cuui hac 
appellatioue nuila eius rei ratio ducatur quod ex duobus 
membris, i. e. ex dmbus Tov.aic 7:zv:r/^y.?;/H;>i7{ vel caesuris 
semiquinariis. quarum prior dactylos et spondeos promiscue 
admittat, pentametruni constare, et universi nunc conce- 
dunt ^^ et iampridem antiqui rei metricae scriptores monue- 
runt, ut Aristides, HephaesLio, TerenLianus Maurus, Dio- 



S^aas!? aiisx.p^jt^avTo». Cfr. pnieterea Tretzes Prolegg. ad Lyc. ct Orion. 
Tlieb., (luos laudavi op. adl. p. 25. Scd quis, in hac rc, utin pentametri 
nominc, aliquid immutarc velit? quis Ovidii Ainores clegias non voca- 
verit? Satis erit, ut equidem opinor, dc clegiac gcnere amatorio cogi- 
tare: non uiium enim. sed plura esse clcgiae genera, et ncmo ignorat et 
ipse raonui op. adl. p. 25 seqq. ; p. 28 adn. 1. 

M Omnium recentissime, ut puto, dc hac re monuit Usenerus 1. adl. 
11.99. Focticc quidcm, sed niiiilo minus rci naturac congruenter pcntamctri 
lorma et compositio, utpote qui cx hcxamctri pcntiicmimere his posita 
principio ortus sit, hisce poetae nescio cnius (an cius ipsius qui lihel- 
lum conscripsit?) distichis exprimitur, quae rci^peri apud Fedeii. Aug. 
GoTTHOLDUM iu opusculo, cuius cst iuscriptio: Hepluic.siion odcr An- 
fcuigsgriinde der Gi^iech., ROm. und Deutsch. Verskunst. Konigshcrg, 
1848, pag. 51: 

Iiiiiner zu wandeln allcin! rief einst der Hexameter klagend; 

Eclio tonte zuiiick : Iniiuer zu wancJeln alleiii! 
Uud von dcr Nymplie belehrt, erzeugt er sieli selbst deu Gefahrlen, 

Zweiiiial sprecliend das Wort: Iininer zu waudeln allein! 

Singuiarem ac miram pentametri compositionem rationcmque excogita- 
verunt J. M. Guardia et J. Wierzeyski [Grainm. de la lang. tat. d'aprcs 
ia metli. anal. et hist. Paris 187(i), qui singulas prioris semiquinariac da- 
ctylicac syllahas ah ultima incii)icntcs atl extrcmam recitant ct hacc ani- 
madvcrti iuhcnt p. 736: «Peut-ctre la construction dc ce vcrs a-t-cllc ctc 
piMniitivcniciit uii jcu dc mctriquc scmhlahle a tant d'autres, mais plus 
Innircux ct moins pucril. Rcmarquons en cllct qu'en rcnvcrsant syl- 
laho par syllahe la prcmi^rc pcnthcmimercs dactyliquc, ou cn la lisant 
a rchours, nous retrouvons exactcmcnt la scconde partic du pcnta- 

metrc: 12 3 4 567 || 7651321^^^ 



15 
medes, Plotius, alii ^\ Attamen a commiini et pervulgata 
tritaque verbi appellationc idcirco nobis recedcndum non 
esse censuiraus, quod haec vox iam temporis diuturnitate 
stabilita ac coniirmata est et cum saeculis aetatibusque lio- 
minum inveteravit (quae enim vel universus hominum con- 
sensus confirmavit vel longinquitas et dies quasi sanxit, ea 
non sunt nec temere spernenda nec inconsulto reicienda) et 
etiarn si numerum tantum pedum in versu pentametro ante 
oculos habemus, recto dici posse videtur, hunc ex quin- 
que pedibus constare, cum nihil impediat quominus duo 



') Ai'ist. Quiiit. nepi fzouo. p. 51-52: «Topiat Ss" «uVpaTrsT; auToil (,i. e. 
flafxerpou rfpwou) irptoTrj f/s'v yj [MSToI, 5u'o ito^aq Si'; Gu^Xy^^-riv, y) Jtai' ^inXa- 
CTta^ofzsvv) TTOssr To" aXsyetov. ou TrE^uJtsv apaTrJ to' ttjv /^isv tti; jrpoTEpa^ 
au^uysa; auXXa^yj^v TrsptTTviv s'^ «'vaYXrj; fxaxpav i'x,2cv, t>jv Ss SsuTe'pav au^uyi^av 
ava/;i(pcjSoXto; e^ d[jt,poiv auyjtetaS^as SaxTilXwv»; nepli;iest. dc Mefr. EacJi. 
11.52, I2,e(l.\\'.: «Tou 5s oa)tTu7>t)tou jrevS^vjf^itpispou; 5i'; Xa/xjSa vojiisvou yc'- 
veTat To eXeyeiov»; Tei-ent. M. de I/ft. ayll. nieir. v. i753 (Vol. VI, ed. K., 
p. 377): «Scaiidiint pentametruiri, duo sint quasi commata quiilani 
eetL» ; cfr. vv. 1777, 1801 seq., 1861 ; Diom. Art. Grumm. 1. III, p. 502, 31, 
seq. (Vol. I, ed. K.): «.... posterior pentameter, id est quinarius, smn- 
ditar daabus serniquinariis, id est ut posterior tome duos dactylos ha- 
hcat et semipedem, quod genus scansionis est usitatius cett. » (paullo 
infra eadem fere repetit); cfr. ih. p. 507,3; Marius Plotins Sacerdos 
Art. Grarnm. 1. III, p. 512,17 (Vol. VI, ed. K.) distinguit a «metro ar- 
cliilochio pentametro dae.tylico dipentlieraimerico» elegiacum metrum, 
inter quae id interesse ait quod «illud (i. e. metrnm elegiacum) hahet 
primum versum heroicum hexametrum, secundum \evo dimefruni jv^n- 
tkernimericum, hoc vero cett. »; cfr. ibid. p. r^OO, 13. CtV. praetcrea in 
1/eph. Schol. A Trepc" a'auvap. c. 15, p. 207, 10, ed. W. ; Dracon. Strat. de 
rnetr. pnef. p. 162, 3 ed. IIeiim. : «auYXstTat Se (to' s^XsyeTov) e'>c 8u'o SaxTuXtxtov 
TrsvS^Tjfxt/ASptov » ; Serv. de cent. mcfr. c. VII, p. 465,19 (Vol. IV, ed. K.); 
Mar. Victor. Art. Gromrn. I. III, p. 108,1 (Vol. VI, ed. K.): «unde pen- 
tametri versus crit ]n'ima species, quac de heoxunetri versus fnrne, qnani 
penfltemirneren diwirniis, fjeminafa cnnficifur» ; cfr. p. 105, 14; p. 1 12, 19; 
p. 145, 18; Atil. Fortun. Arf. 16, p. 201, 13 (Vol. VI, ed. K.); Fragm. Bob. 
de vers. p. 621,6 (Vol. VI, ed. K.) ; Apoll. Sid. Epist., IX, 16, ad Firmin. 
vv. 34 seqq. : « .... clegos frequenter-subditos senis pedibus rotavi-eojii!- 
mate bino* {Mo>ium. Gerni. hisf. cett. T. VIII, p. 171 ed. Luetj.). 



16 

semipedes pro uno pede habeantur^^: quod eo facilius in 
versu penlameiro adfirmamus quia uterque semipes in ea- 
dem utriusquo penthomimeris sede, id est in extrema, re- 
poritur et hanc ob rem utrumque semipedem aptius quasi 
inter se concinere et convenire videtur, ut facilius unum 
pedem ex duobus semipedibus confici posse statuamus. 
Quid? quod Ovidius ipse ex Pont. III, 3,30 ait: « Appo- 
sui sonis te duce quinque pedes » (cfr. Ara. I, 1, 27 et 
ApoU. Sidon. Carm. XXIII, 24 ad Consent. : « Per qui- 
nos elegi (eligi) pedes ferebant»). Praeterea nomen penta- 
metri tanta, ut ita dicam, vetusiate sacrum videiur, ui hic 
versus iia appellareiur iam ab Hermesianacie, qui aequa- 
lis fere fuit Aristoxeni ; cuius rei auctor est Athenaeus 
Deipnosoph. XIII, p. 598 A ; cfr. p. 597 A (Vol. III, c. 71, 
p. 76, V. 27; cfr. c. 70, p. 75, 19 seqq. ed. M.) ^'^ 

Quo loco id non est sileutio praetereundum quod nonnulli 
ex antiquis rei metricae scriptoribus, ui integros quinque 
pedes in peniametro numerareni "'\ inepiissima et quae 



1) CtV. Terent. M. v. 1753 seqq.: «Scanduiit pentametinmi, iluo sint 
quasi commata, quidam — ut pedibus biiiis semiitedes superent, — lios 
sibi coniuuctos spondeum reddere quintum-»] Mar. Victor. p. 109,30: 
«.... scmipcdes, qui supersunt, coniungunt et cc his spondcum quintam 
versui adnectunt». Quod enim scriptores, metrici caesuras vel rectius 
sernipcdes coniungi iubent, id hanc maximc ob causam ab iis praeciiii 
opiuoi' ut pos integer et is quintus conliciatur. 

^) Pentameter latine dicitur quinarius a grammaticis, ut a Diomedc 
p. 502,32; cfr. etiara Terent. M. v. 1723: «hexametro cura ^jr^t^i^uo" j^6'- 
dum subiungitur iste (i. e. pentamctcr) cett.». 

■^) Aliter sentit Heumannus FAeinonta cctt., qui haec docct c. XXVill, 
p. 350: «.... ne isti quidem, ([ui pravam illam distinctionem invenerunt, 
munerum putandi sunt intlieare voluisse, scd men-mram illi volcbant 
tali qnodam modo describerc, ut verstmi usque ad rinem integris itedi- 
bus dimetiri liceret». Contra clV. Weil. JahrOiicher cett. 1. adi. «Der 
zwcite Versdes elegischen Distichon licisst Pontameter nach der falschen 



17 

natume versus dactylici maxinio repugnaret ratione pen- 
tanietrum nictiri voluerunt. Quam miram pravamque pen- 
tametri pedes enumerandi rationem tecto iam anto signi- 
iicaverat Quintilianus cum haec scriberet: «Est enim quod- 
dam ipsa divisione verborum latens tempus, ut in penta- 
metri medlo spondeOj qui nisi alterius verbi fine alterius 
initio constat, versum non efFicit» IX, 4, 98 (cfr. § 109); 
sed aperto explicarunt grammatici qui consecuti sunt, ut 
Terentianus Maurus et Diomedes; quorum prior vv. 1757 
seqq. haec tradit : 

At quidam in medio spondeum reddere raalunt, 
semipedem et primum cura capite alterius 
iungunt, dactylico quae fit de commate longa: 
inde duas promptum est sic reraanere breves: 
his longara adnectunt, qua dactylus incipit alter. 
cernis et hinc alias tot reraanere breves: 
lias ad semipedera iungunt in fine relictura, 
ultiraa nec refert longa sit anne brevis. 
sic spondeus erit raedius, duo post anapaesti ; 

alter vero haec monet (p. 503, 1): «Alii vero sic scandunt 
(pentametrum) : feritur quinquies, in primis duabus gres- 
sionibus admittit dactylum et spondeum tam in vicem in- 
ter se compositos quam sese iterantes, pro ut ratio po- 
stulaverit ; tertiam regionem sine dubio perpetuo spondeus 
debet halDore.... duobus anapaestis terminatur». Eadem 
fere paullo infra ^K Quam integris pedibus pentametri 



Abiheihmg"^" \~'^'^ \" y' {'''" , vahrend ev docli in v^ahrlieit ein zwie- 
fach katalektischer Hexameter ist». 

>) Cfr. etiam Diom. ]. adl. p. 507,3; Mar. Victor. 1. adl. p. 110,2; 
Atil. Fortunat. 1, adl. pag. 291,9; [Censorini] Fragm. de metr. 1. adl. 
p. 612,13; Fragm. Bob. 1 adl. p. 624,10; Beda cle urt. metr. p. 242, 31 



18 

caedendi rationem nemo, qnantum scio, Graecorum scri- 
ptorum memoravit, nisi quod apud Hephaestionis interpre- 
tem eius mentio facta est: «Ts oi D.v/it^y u.i-o^-.y -al- 
'jjy Tx-vra^/zTosv y.-j-o oy.^zvj ivjy.' 7i;vt!3h'vt£c Ta: '/3V o'jo 
yojca; y.-j-.o-j, T/jv -o^jTv^v /'/; T/iv (Jvj-.ioy.v, y.-i fj y./.-.ji syj 

y.y.l rjr.^-yjfjv.ryV dfJiy.ooofjiz t/:v (V- Toixr,'j i/. c-cvjsii^j" t/;v 

oz T£Ta';Ty;v iz yyy.nyj.rj-cj- T/jv (Ji 7iiij.nxr,v ic y.-jy.-y.i^j-o-j 
•/.-/..» I/c).. j6, -zol dy.y-j'/.. p. 171, 28 seq. ed. W. 

• Sed ineptissimam esse hanc scansionem (ut nunc varie- 
tatis gratia grammaticorum verbo utar) non ex ea causa 
apparet, ut mihi videre videor, quam protulit Beda 1. adl. 

p. 243, 1, cui «id rationi metri minus videtur esse 

conveniens, cum universi qui hoc metro usi sunt versiim 
omnem in medio diviserint», neque id ex iis conficitur, quae 
ante scripserat Augustinus de mus. IV, 14, 19 « .... aut 
cum duo constituuntur non pleni pedes, unus in capite, al- 
ter in tine, qualis iste est ; 'gentiles nostros inter ober- 
rat equos'. Sensisti enim, ut opinor, me post quinque sjl- 
labas longas raoram duorum temporum siluisse, et tantun- 
dem in fine silendum est, dum reditur ad caput». San- 
cti Aur. Aug. opp. cett. Venet. 1729, T. I, p. 492 (cfr. 
Quint. IX, 4, 98). Si enim spondeos vel dactylos in pri- 
ma et secunda pentametri regione, spondeum in tertia, 
anapaestos in quarta et quinta statueremus, quid obstaret 
quin post quintum semipedem i. e. in tertia sede post 



(Yol. VII, ed. K.). Cfr. pPtaeterea luL. Caes. Scai ig. Poef. Lngd. 15G1, 
L. II, c. 24, pag. 68 et L. III, c. 125, p. 169, ubi altero loco haec logiiii- 
tur: «Elegiacum veteres non caesura scmpcr, sed perpctuo tractu dii- 
xisse acl a)uipaestosi>, altero vero liacc: «Est autcm carmen aptum con- 
questionibus. In tres cnim syllabas abU, duas breves: tertiam, qnae nidlo 
in versu efficere potest, ut sui ratio habeatur-»; et L. II, c. 40, p. 79: 
«Elegi inter dactylos aut anapaesticos erant statuendi». 



19 

priorem spondei sjllabam vol, quod idcm est, post arsim 
tertiam versum incidi diceremus ^^? Verum hanc penta- 
melri pedum enumerationem falsam perversamque esse 
aliunde maximo conficitur; namque nuUo modo ferri po- 
test ut ordinem pedum dactylicum anapaesticus excipiat ~', 
quod animadvertit ac tecto significavit Marius Victorinus 
1. adl. p. 110, 1 cum scriberet, « hoc eo studio» nonnuUos 
fecisse (sermo est de duplici pentametri scandendi ratione), 
«ne anapaestum pedem, quem hexameter herous (a quo recte 
docuerat procreari pentametriim p. 107, 5) excludit, pen- 
tamatro miscerent». Praeteren, cum de hac mira et inau- 
dita re taceam, quod spondeum in tertia sede ordinis sive 
dactylici sive anapaestici pedem constantem stabilemque 
esse necesse sit, ne haec tota pentaraetri ratio corruat (quod 
et per se patet et grammatici ipsi monuerunt ; cfr. Te- 
rent. Maur. v. 1767 seqq. ; Censor. I. adl. p. 612, 15; 
Mar. Victor. I. adl. p. 110, 10), nonne id magnam vi- 
detur habere offensionem, theses duorum pedum eoruraque 
diversorura, i. e. tertii, qui spondaicus, et quarti, qui ana- 
pnesticus sit, inter se ita concurrere ac collidi, ut alter 
pes in thesim desinat, alter a thesi incipiat? Quid porro ? 
num ferri ullo modo potest, duo ordines metricos inter 
se copulari, quorum alter xata a^voo^jy.v vel singulis 



') Cfr. Atil. Fortunat., qni de dnplici pentametri divisione locu 
tns haec, praeter alia. de dactylo-anapaestica tradit 1. adl. p. 291,10: 
«..,. tertins spondeus (invenitnr), ifa utprima eius syllaba hemistichium 
et partem oratlonis finiat^ .'■equens hemis/icJtium sequens et partcm 
orationis incipiaf-». Atque de eadem re Uiomedes 1. adl. pag. 503,7: 
«.... qnia (post priorem tertiae regionis spondei syllabam) pars oratio- 
nis tlnitur». 

2) Cfr. At. Fortun. I. adl. p. 291, 12: «dsinde mutat (pentametcr) da- 
ctylicam condicionem et transit in anapaesticam». 



20 

pedibiis, alter zata ()i.v:cr)l7:j vel binis pedibiis inetien- 
dus sit? 

Sed iam nostrao disputatioiiis ratio id postulare vide- 
tur iit ea in medium proferanius quao cum de disticho ele- 
giaco tum de pentametro veteres rei grammaticae et me- 
tricae scriptores latini memoriae prodidcrunt ^K 

Atque, ut temporis ordinem servemus, a Terentiano 
Mauro (saec. p. Chr. n. 11 exeunt. ; cfr. W. S. TeufFel. 



1) De verbis graecis quae sunt aXeyo;, eXeysIov, eXsygia cett. et de dis- 
criinine quod intcr liaec verba esse videtur (quamquam non raro pro- 
miscue usurpantur), nonnulla monui 1. adl. p. 17 seqq. et \\\ adnota- 
tionibus (cfr. maxime p, 20, adn. 1): quil)us locis scriptorum qiioque 
Romanorum grammaticnrumque testimonia adiciam, quae vel ad disti- 
clion elegiacum universe, vel proprie ad pentarnetrum signiticandum 
spectant. Pentameter, qui si nominis vim et originem spectas, adiccti- 
vum est, quippe cum versus audiatur, simpliciter et pro anpellatione 
dicitur, praeter Quintilianum IX, 4, 98 et 109, aliosque, a Mario Victor. 
1. adl.p. 109,29; 150,23; 161,2, qui etiam alio loco (p. 112,27) voca- 
bulo utitur quod e%i x^enlametrus (= jrevTapieTpo;; cfr, etiam p. 113, 2-1 et 
Caes. Bass. [Atil. Fortun.] clc metris p. 256,23, Vol. VI, ed. K., ubi ta- 
men non elegiacuiii;, sed archebuleum metrum intellegitur); cfr. quae de 
):ominibus quae sunt hexameter eilieocametrits disputat Maximus Victori- 
nus de metr. et de hea\ p. 209,7, Vol. VI, ed. K. (Vocem quae est penta- 
'luetrus in sua lexica non rettulerunt nec Forcellinius ncc Geohgesus, 
qui tamen vocabuli quod est hexametms mentionem faciunt); itcmque 
pentameter dicitur a Diomede 1. adl. p. 502, 31 aliisque locis, a quo etiara 
quinarius ibidem appellatur; cfr. praeterea apud eundem Diomedem 
p. 507,1 pentameter elegiaeus (cfr. etiam [Ceiisorini] Fragm. p. 612, 1 1) ; ut 
adicctivum usurpatur paullo supra p. 484, 17: «clegiaest carmen com- 
positum hcMimetro rersK, penlametroque cett. et aliis locis; genus neu- 
trum tribuit pentametro (h. e. metro; cfr. Mall. Theod. de metris p. 590,2, 
Vol. VI, ed. K. et Bed. 1. adl. p. 242, 27j p. 503,9: «pentametrum ele- 
geum constat cett. » (quamquara equidem non nego id etiara posse con- 
tendi hoc loco xwntametrum pro apposito, elegeuni autcm pro appella- 
tione usurpatum esse, — quod non libentcr concesserira, cum elegeuni 
nisi penlarnetrum esse non possit — , tamen etiara apud Graecos tum 
sirapliciter TrevTa/xsTpos, tum adiecto vocabulo quod est atiyjiz, tura dcni- 
que neutro generc TrsvTaVsTpov, quod cogitando exidenduiii est noraine 
quod cst e7ro$, nonnuiiKiuain reperitur). Utruiii Terentianus genus ma- 



21 
Gesch. der row. TAi. noii boarb. von Ludw, Sclnvabe. V 
Anll. Leipz. 1890, Vol. U, p. 945, ^ 373=^) onliamnr. 



sculinnm an neutrnni tribuat pciitametro, protinus non liquet, nam 
V. 1721 (cfr. vv. 1720.1753) cum casu accusandi, qui dicitur, coaiungitur: 
scd ct pronoraen «iste» v. 1723 et alii loci, nbi masculino genero penta- 
meter eflertur (ut vv. 1779, 17S7 cett.), satis declarant, quo hanc voccm 
ftXMiere Terentianus usurpaverit. Piene pculauietrum versnm dicit Mar. 
Victor. p. 107, 7; 107, 32; 108, 1 aliisque locis, et ita ab aliis dictus: quae 
taedeat omnia proferre; pentometrum elegiacum nomiuat, p. 108,5; 142,21; 
clegiacnm tamquam substantivum p. 145, 18 (cfr. [Ceiisorini] Fragm. 
p. 616,12) et paullo ante p. 108, U : i-elegium versiam. Metruw dactylicum 
pentametrum est apud Mallium Theod. p. 590, 2 et apud Bedam p. 242,27. 
Peutameter, cuius sint dactyli duo pi'iores xieAei, pent. /ieroif.? dicitur a 
Mar. Vict. p. 127, 4 et a Caes. Bass. [.\t. Fort.] 1. adl. p. 264, 8; 268, 14; 
(aliter intellegit lentametrum heroum Atil. Fortun. p. 292,23). Penta- 
mcter epodic^is vocatur ab Atilio Fortuii. p. 291,7; 296,2; (cfr. p. 295,7 : 
«ergo secundum haec et elegia epocUcum carmen-»). Elegitim vel elegion 
interpretatur pentametrum Mar. Victor. p. 105,14 et p. lil,19;(errat 
aiitem Georgesus, qui i. v. eUgion lioc verbum ex Mar. Vict. p. 111, 14 
adlatum explicat «das elegische distichon», cum contra ibi de versu, qui 
«diestigmenon elegion» dicitur, agatuv. Apud Ciceronem Cat. M. XX, 73, 
ubi de epigrammate quodam est sermo, non constat utrum elogium an elC' 
gium legendum sit); elcgeuin contra intellegitur distichon in Fragm. Bob. 
p. 624,3; at paullo infra p. 624,4: «elegeo metro signiricatur pentame 
ter». Elegia genere neutro et numero plurali eflfert Porphyrio ad Hor. 
Carm. I, 33,1: «Albium Tibullum adloquitur elegiorum poetara». Ele- 
giacum rnetrum intellegit distichon ^lar. Vict. p. 57,6; «versus liexa- 
meter sine sequente pentametro elegiacnm metrum non implebit» (cfr. 
p. 110, 17); quam liexametri pentametrique copulationem vocat Diome- 
des elegium mctrum p. 502,30, qui paullo post {\).odo.,'i))peniametrum 
elegeum nominat. Qiiae vero in omnibus Mai. Victorini codicibus et 
editionibus scripta loguntui', versura pentametrum esse metrum Tsaca- 
peoxatosxacuXXajSov « aa^pcxov et ai^oXtxcv» p. 107,9, liaec aliena videri ab 
lioc loco et, ex iis quae infra sint de versu aeolico huc ess^ inlatn, prin- 
ceps iudicavit Ij. Val. Franckius, (^cdlinns sirc ceit. AM. (i\,\A\s<. I8I6, 
p. 26. Cfr. quae plura de hac re ipse exposui 1. adl. ]i. 31 adn 1. (To- 

tiim autem lociim «qiiod inetrura Taaaap dicitur», auctore Bergkio, 

expungendura esso censuit Henr. Keilius, qui verba uncis incluserit). 
Etcgi vel sinjulari numero elegus (naraque in lianc alteram formam non- 
niimquam incidimus apud grammaticos, ut iure mireris, in clarissimis 
lexicorum conditoribus, Forcellinium adflrmare, elegura semper plura- 



22 

Qiiae de pentamotro momiit diligentissimus ac religio- 
sissimus rei metricae scriptor et auctor, qui metrorum et 
praecepta tradit ct exempla simul proponit, cuin ad infi- 
nitam prope versuum varietatem persequendam eosdem ad- 
hibeat numeros, de quibus agit, ea pertinent a versu 1721 



liter usuvpari, Georgesum autem ne minimam quidem huius verbi 
mentionem facere) dicitur ad sifrnificandum modo pentamstrum elegia- 
cura, modo distichon ipsum (nam huius esse pentametrum partem pro- 
prinm et praccipuam vidimus), modo per synecdoclien carmen ipsum 
elegiacum. Cfr. Atil. Fortun. p. 291, 18: «hic (i. e. pentameter epodicus) 
et elegus vocatur cett.» ; Diom. p. 503,20: «non tantum geminum comma, 
Id est eleytts cett. ». Totum distichon nominat elegum Mar. Victor. 
p. 113,15; 114,3; 114,6; cfi'. eleyeum {elegeioii) apud Ausonium epigr. 
XCVII, 2 (ed. Sch.), qui etiam plui-ali nnmero elegea^xcM distichaelegiaca 
vel elegiam Parent. 31, 1 seq.: «.... accipe questus, — debent quos cineri 
maesta elegea tuo» ; Mar. Victor. p. 1 10, 19: «alii izxod to su Xsyatv elegos 
dictosarbitrantur» ; Beda p. 243,7: ^elegios^aX. elegos) miseros appellant 
philosophi cett.», ubi intellegendum e"egiacum carmen; cfr. p. 243,6. Te- 
rent. Maur. v. 1799: «Hos elegos d\\eve cett.». Apud alios scriptores et 
poetas: Tac. dial. de Oratt. X : «elegorum lascirias cett.» ; Plin. Ep. VII, 4, 3: 
« Latinos elegos.... feci > ; ib. 7 « transii ad elegos» ; luven. I, 3 seq. : « ...llle 
togatas,— hic elegos?»; Horat. Carm. I, 33,2 seq.: «ueu miserabiles — 
decantes elegos cett.»; Ep. II, 2,91 : «carmina compono, hic elegos cett.> ; 
11, 3,77: «exignos elegos cett.»; Domit. Mars. (in Fragm. Poeft. Ro,,>. 
ed. Baehrens. p. 348): «....elegis molles qui lleret amores cett.»; Mart. 
Epigr. II, 20, 6: «lascivus elegis cett.» ; Apoll. Sidon. Epist. IX, 16, v. 34: 
«elegos frequenter cett.»; cfr. Carm. XXIII, 24: «per quinos elegi (eligij 
pedes ferebant»; Epist. VIII, Il,adLupum (p. 14\, 5) : «fsicieha,t... elegos 
nunc echoicos, nunc recurrentes, nunc per anadiplosin fine principiisque 
conexos». Plura exempla apud poetas elegiacos aliosque, maxime vero 
apud Ovidium, omittimus, ne satietatom pariamus et quia horum non- 
nulla alio loco adferentur. .Ad carmen ipsum significandum longe fre- 
quentissime elegia {= iXeyeict) reperitur, quae vox multo rarius scribi- 
tur etinm elegea vel elegci-i. Deni^iue ex elcgio deminuta sunt apud Per- 
sium I, 51 elegidia et apud Petronium 109, 13(ed. Buech.) elegida,inni. 
Apud vero grammaticos reique metricae scriptores nomina adieotiva 
reperiuntur quae sunt elegiacus non uno loco ei elrgiarim ^en\o\ apiid 
Anct. (Censorin.?) fragm. demus. p. 607,2 (Vol. VI, ed. K.): «clegiarii 
(poetae) Callinus, Mimncrmus, Euenus cett. ». 



23 

ad vorsnm ISOO (in libello vero tSj.-j'j.i-.<jO-7-'j), quem su- 
pra indicavi de litleris cott. p, 370 seqq. Vol. VI, ed. K.). 
Quo in loco primum est sermo de pentametri inventorc ac 
principe (vv. 1721-1722), deinde de eius compositione (vv. 
1723-1752), tum de scansione et de aliis rebus quae in 
pentametro sunt observanda (vv. 1753-1798), denique do 
elegiae natura ac noniinis origine (vv. 1799-1800). Quo- 
rum nonnulla in medio ponam : 

Pentametrura dubitant quis primus finxerit auctor: 
quidam non dubitant dicere Callinoum. 
hexametro num quinque pedum subiuugitur iste, 
partes heroi dupliciter recipit, 
quas penthemimeris possit disiungere forma: 
has si quis gerainet, pentametrum faciet. 

Cum vero in altera tome meri dactvli sint necesse sit, 
m priore autem dactylos et spondeos vel puros vel inter 
se varie permutatos nullo discrimine admittat pentameter, 
haec copiosiore sermone exemplisque uniuscuiusque rei ad- 
latis exponit Terentianus. Porro de duplici pedibus pen- 
tametri caedendi ratione locutus, alia verbose persequitur, 
de quibus suo loco dicemus, totumque locum his verbis 
concludit : 

tlos elegos dixere, solet quod clansula talis 
tristibus, ut tradunt, aptior esse raodis. 

Versum pcntametrum broviter tangit Marius Plo- 
tius Sacerdos (saec. p. Chr. n. III exeunt.) in ArL. 
Gramm. 1. III {de metris), p. 509, 12 seq. (Vol. VI, ed. K.), 
qui et ipse pentametrum. ab hexametro deducit variaqne 
«exempla schematum metri elegiaci » indicat; alteram 



24 

voro caesuram (i. e. alterLim heraistichium) appellat : <vpen- 
theraimericam dactylicam raonoschematistam», cum semper 
duos dactylos habeat ; ubi de priore loquebatur, est lacuna, 
quam sic fere suppleri iubet Keilius «.... prima (rectius 

«prior», inquam) igitur caesura penthemimerica quattuor 
schemata habet», quam ego concinnitatis causa orationis 
appellaverim tetrascheinatislam, nam habet «autduos da- 
ctylos, ut est... , aut duos spondeos, ut est...., aut dacty- 

lum et spondeum, ut est...., aut spondeum et dactylum, 

ut est...... Postremo de vocabuli origine et de incerto 

metri elegiaci auctore pauca monct. 

Pergamus ad C. Marium Victorinum ceterosque. Is 
grammaticus (saec. p. Chr. n. IV ineunt.) sic aggredi- 
tur versum pentametrum tractare: « Considerantibus no- 
bis, quot ex dactylico heroo per singulos prototyporum 
canonas metrorum species procreentur, manifesta ratione 
reperio primam eius veluti subolem a pentametro versu 
coepisse. unde consequenti ratione initium suscepti operis 
[de versu pentametro] ab eodem ordiemur cett. » Deinde 
incertum metri elegiaci inventorem leviter attingit et co- 
piose de pentametri forma ac metiendi ratione disserit. 
(Art. gramm. 1. III, p. 107,5 seqq. ; cfr. de enunlia- 
tione iient. eleg. p. 11^2, 20; de recipr. vers. p. 113, Ib; 
114, .'i; praeterea 1. I, p. 57,5; Vol. VI, ed. K.). 

Atiiius Fortunatiaims, qui ternporibus aequalis fere 
fuit Marii Victorini, de « metris originalibus» locutus, ut 
perspiciatur «qnanta hornm permixtione metra aut facta 
sint aut fiori adhuc possint», orditur a «pentametro 
epodico», quem «a dactyhco natum» dicit, cuiusque du- 
phcem divisionem tradit. Doinde explicatur ab eo utrumque 
pentliemimeres (= nvj^rt'j.vj.ioiz), hoc est, pentametri heraisti- 



25 

chium ^\ «quasi tojv -iy-i -i -^ViT-j», itaqun rem absol* 
vit et concludit: « hic et ele^us vocatur, quando per vices 
heroo subiungitur nec seorsum ac solitarium carraen fa- 
cere potest» [Ars, c. 10; p. 291, 6, Vol. VI, ed. K.). 

Diomedes, qui Mario Victorino paullo posterior medio 
fere saeculo quarto post Chr. n. lloruit, cum de elegia, 
quam dixit «carmen compositum hexametro versu penta- 
melroqne alternis in vicem positis», generatim scripsisset 
(Arf. gramm. 1. III, p. 484, 17 seq., Vol. I, ed. K.), 
«elegium pentametrum» singillatim tractavit ^6/c/. p. 502,30 
seq. sic orsus: «Elegium metrum binis versibus constat, 
hexametro heroo et ei subiuncto quinario. prior pedes heroi 
recipit, posterior pentaraeter, id est quinarius, scanditur 
diiabus semiquinariis cett. ». Quae sequuntur (cfr. etiam 
p. 507, 1) sunt de duplici pentametri metiendi ratione de 
aiiisque rebus, quae in pentametro aniraadvertenda siint 
quaeque, ut in Terentiani et Victorini locis feciraus atque 
in ceteris faciemus, nunc difFerimus et praesens in tempus 
oraittimus, ut suum singula quaeque locura teneant. 

Reslat ut quae a duobus, qui reliqui sunt, rei me- 



') Equidem miror, Fokcellimum et Georgesum lioc tantum indicare, 
A'ocem quae est «penthemimeres» feminiiii generis esse, cum audiatur 
tome (To/aij TTsv&rj^i/ixsprjs; hauc latine<li.\.eris semiquinariam insectionem 
vel caesuram), atque id silentio praeterire, hoc vocabulum generis etiam 
neutri (mente enim fooile suppleri potest «hemistichium») apud gram- 
maticos raetricosque inveniri, ut apud Mar. Yictor. p. 170,32; 17:^,6; 183, 
5; 183,8 et Atil. Fortun. p. 291. 15; 296,3; cfr. Terent. Maur. v. 1673 seq.: 
«hoc TTcvS-rj/zcfispas medium de quinque vocatur: — hanc et tomen dixere». 
Praeterea riEORGESUs duo casus (oom. et accus.) huic verbo adsignat, 
cum contra etiam per ablativum casum num. sing. vel per e vel p.er i 
et accusativum gen. neutr. num. plur. per e locc. adl. aliisque effera- 
tur. Casus vero genetivus peittliendriieris uno, quod sciara, confirmatur 
exeraplo apud Terent. Maur., v. 1725. 



26 

tiicao scriptoi-ibn?!, Flavio Mallio 1 heodoro (saec. IV-V p. 
Chr. 11.) et Beda (vel Baeda ; saec. Vli-VIlI ; c fr. Teuf- 
fel. Ge^cldchie cett. Vol. II, ^ 500, 3, pag-. 1305) de 
pentametro traduntur, in inedium proferamus. (^iioriiin 
prior iion pliira qiiam haec breviter docet {(le Metr., cap. 
IV de melro dacbjL, p. 590,2, Vol. VI, ed. K.) : « Me- 
trura dactyliciim pentametrum recipit pedes hos (i. e. he- 
xametri), spondium loco prirao et secundo, dactylum locis 
omnibus, catalecton in medio et in tine. huius exemplum 
cett. » Alter vero fiisius ille quidera et magna exemplo- 
rum copia adlata «metrum dactyiicum hexametruni vel 
pentametrum » persecutus est in libello qui inscribitur cle 
arte metrica (p. 242, 9 seqq., Voi. VII, ed. K.). Haec 
autem (quae, ut cetera, maximam partera ex antiquis 
fontibus hausta sunt; cfr. TeufTel. loc. niiper adlato 
p. 1305) do pentametro docet : «Iluic (i. e. hexametro) 
cognatum est et quasi familiariter adhaerens, ita ut sine 
ipsius praesidio numquam id positum viderim, metrum da- 
ctylicum pentametrum, quod recipit spondeum loco primo 
et secundo, cett. » (ut apud Mallium). Porro pergit de du- 
plici pentametri pedibus enuntiandi ratione disserere, exein- 
plis a poetis Christianorum depromptis. Hoc autem est 
praecipue cousiderandiim, Bedara primum, quod sciam, le- 
gem illam pentametri, iu qua consuetudo optimorum poe- 
tarum Latinorum numquam fere mentita est, animadver- 
tisse et adnotasse, qua sancitur « nequid umqiiam de sensu 
versus pentametri remaneat inexplicatum, quod insequente 
versu hexametro reddatur, sed vel uterque sensibus suis 
terminetur versus...., vol sibi niiituo prior hexanifter ac 
pentameter subsequons, prout poetae placuerit, conseraii- 
tur nam sequcntes vcrsiculi (i. c. post cxcraplum a 



27 

Beda adlafum, qnod hic omisinms), otsi his snnt subiiin- 
cti, sibiract sunt tamen inviceni conlunctl et secundus 
primo dat supplementum cott. » ^^ (p. 243, 11), cum con- 
tra in hexametro carmine « concatenatio versuum pluri- 
morum soleat esse gratissima» (p. 243,20). Magni etiam 
sunt ponderis quae de hexameti'i ac pentametri conforraa- 
tiono et quasi structura praecipit (p, 244 seq.) : sed et 
haec et quae proxime attuli vel locc. ndlatis omisi, digna 
sunt quae uberioribns ac subtilioribus verbis alio eoque 
opportuniore loco tractentur. 

Praeterea cum de disticho elegiaco generatini tura de 
pentametro nominatim ctV. etiam [Serg.] Explan. in Do- 
nat. 1. I, p. 524, 3, Vol. IV, ed. K. ; Serv. de cent. metr. 
c. IX, p. 465, 19; [Censor.] Fragm. de metr. p. 612, II 
et p. 616, 12, Vol. VI, ed. K. ; Fragmenta Bobiensia dd 
vcrsibus p. 624,2, Vol. VI, ed. K. ; Fragm. Sangallen- 
sia de trim. et pentatn. p. 638, 15, p. 639, 14, Vol. VI, 
ed. K. ; Excerpt. cod. Bern. 16 (in Anecd. Helvef. ed. 
norra. Hagen. Gramm. latt. suppl. Lips. 1870) p. XLV, 12. 

Quae denique etiam Graecorum scriptores melrici de 
metro elegiaco tradiderunt, corum pretium esse operao vi- 
detur locos indicaro. Atque in primis memorandus est Ari- 
stides Quintilianus (saec. circiter II ineunt. p. Chr. n.), 
qui in commentario de metris, qui inscribitur Tiioi o.ov- 
Gur,; p. 51-52 (p. VIII, ed. Caes.) pauci, quae supra 
attuli, de « iA3yi{'o) » monuit. Qua in re quoque nihil novi 
noque quod magni sit inomenli docet Draco Stratoniconsis 



i) Hauc legitimam distichi elegiaci coiiformaiidi conectendiquc ra- 
tionem ante signidcasse videtur Atilius Fortunatianns, qui de cpodis 
locntus, «in quibus versus secundus rtniret sensum», liaec subiunxerit: 
«ergo secundum haec e( elcgia epodicum ccwiuen» 1. adl. p. 295,7. 



28 

((iiii (omporibus fere aeqiialis fuit Aristidi Quintiliano) in op. 
de melr. poet., p. 161 soq. (ecl. Ilerm.). PauUo copiosiora 
sofl non mullo graviora sunt quae ^a-i^/t ■zoO 'irjoiujo-jz 
-r,'j /.yj.c-jy.iyov D.r/ito-j » tradit Hephaestio (saec. p. Chr. 
n. II fere med.) in Enchir. de vietr. 96 seq. (p. 52, 11 
seq. ed. W.), qui cura de aliis rebus tum de legilima ac 
necessaria post tertiae sedis semipedem incisione locutus, 
versum Callimachi hac in re claudicantem memorat. Cfr. 
praeterea — /s/.ja H -icil rJaxr. c. VII, p. 171,28 seq. et 
l/o/.ta A T.irA y^-xj, c. 15, p. 207,8; Isaak Monach. 
p. 186; Elias p. 79 seq. 

Quae cum universe de disticlio elegiaco ac de penta- 
metro praefati simus, ad singula quaeque transeamus neve, 
ut res plane enucleateque, quantum in nobis est, absolva- 
tur, ea omittamus, quae nota quidcm sunt aut .magis per- 
vulgata videntur. 



III. 



Cum pentametrum ex duobus colis seu membris con- 
stare plerosque grammaticos reique metricae scriptores 
recte statuere cernamus, inter quac otiam loiigam vocis 
intermissionem ac moram fieri nccesse esse, illiid mirabilc 
videri non debot nonnullos fuisse, qni legitimum esse pcn- 
tametrum dicercnt, cuius prioris pentlieniimeris semipes 
syllaba esset correpta, quae cum arsis turn caesurae vi 
produceretur (quamquam natura ipsa pentametri, qui diia- 
I)us -oi-ofJlc/.i: dactylicis catalecticis efficitur, id roquirerc 
videtur, ut haec duo membra eodem modo ad unum con- 
iungantur corpus, i. e. versum, atque ita coalescant, ut 



29 

duo hexametri ordines qui ex caosiira gigiuinlur ^'). Cuius 
rei aportuin est testimoiiiurn a^tud Diomedom p. 503, 13: 
« alii vero, quia duo commata esse dixorunt, voluerunt 
brevem esse et prioris tomos semipedem, qnia novissima 
semper indifFerens est, atque hoc utuntur exemplo: hoc 
mihi tam grande munus habere datur' ». Cfr. quae ibidem 
paullo supra scripta leguntur: « Et si memorati pedis (i. e. 
spondei tertiae regionis) brevem priorem syllabam pro 
longa positam inveneris, quod raro fit, ne te moveat. 
potest enim esse communis, quia pars oiationis finitur». 
Quae eadem iam ante monuerant et Terentianus Maurus 
vv. 1777 seqq. : 

Quidam, quia gemino constat de conimate versus, 

cludere comma prius non timuere brevi, 

ut sit pentameter talis, qualem modo flngo, 

hoc raihi tam grande munus habere datur, 

aut qualis supra (v. 1770) versus peccare videtur, 

si fiet talis, 'incipe Maenalios. 

nani referre nihil, sit qualis syllaba fini '•, 

commataque hoc ipsum iuris habere volunt, 

ct Marius Victorinus p. 110,10, qui cum de ineptissima 
pentametri divisione scripserit, qua in gressione tertia 
spondens ponitur, sic pTgit: « Observabis autem ne no- 



^) Attamen iii hexametro, ut iii aliis versunm generibus, qunc rcs 
est omnibus nota, nonnumquam tit ut cura in aliis versus regionibus tum 
maxiiQe in cacsura non solum syllaba anceps sed etiam liiatus atlmit- 
tatur. 

'-) Hoc loco alii legendum essc censent «sit quali syllaba rtni»: Iioc 
etiam conici potest: «sit qualis syllaba flnis». quamquam ea quae sunt 
apud Mar. Victor. pag. 110,14 lectioni quam recepit Keilius tavcrc vi- 
dc iitur, 



30 

vissima syllaba prioris coli, quae post duos pedes sernipes 
rcsidet, brevis sit, ne pro spondco tertius iambus obrepat, 
qui huius legis rationem subruat ; quamvis quidam, quod 
ex gemina tome vidcatur versus iste subsistere, non sint 
detcrriti quin brevi syllaba prius colon concluderent ad- 
firmantes nibil interesse, cuius modi in fine sit syllaba, 
idque ipsum inris ac legis commata retinere voluerunt, 
quod in omni metro et in quocumque versu calholice prae- 
ccplum est». Cfr. etiam Aristid. de miis. 1. adl. p. 52; 
Elias p. 79 aliique, quos longum est enumerare. 

Sed legem hanc pentametri, qua statuitur ut duo 
versus commata seu membra quasi per synaphiam in- 
ter se cohaereant neque ea de re, ut est in mctris as^Mi- 
artetis ^\ biatum aut syllabam ancipitem admittant, num- 
quam, quantura scio, poetae Romanorum elcgiaci migra- 
vcrunt; quamquam id nonnumquam ab clegiarum scri- 
ptoi'ibus factum esso cx apertis Tcrentiani, Diomcdis, Vi- 
ctorini tcstimoniis conficitur. Quibus cum fidem abrogari 
non liccat, cquidem suspicor, grammaticos illos aut dc ver- 
sibus quibusdam cogitare, qui aetatem non tulerunt, aut 
Graecorum clcgiacos intellegcre, qui, ut neminem fugit, 
maiore sane libcrtatc, paenc dixerim licentia, quam Ro- 
mani non solum in distichis sed in cuiusvis generis versibus 



') Pciitamctcr cnim iii awdpxr}ra (auvS^rjra) scn cnncxa mctra rofc- 
rcndns cst, qunmqnam ^etcres, apnd qnos imins gcncris metri signiticatio 
latins patct qnam apud recentiores, in aauvapTyjTou; aT6X,cu; hunc versum 
nonnumqnam rcttnlerunt (cfr. Fr. Zamhaldius. Mcfri^Yi cett. p. 122 seq.; 
GuiL. Chihstius. Metrih cett. p. \26 seq.; GoD. Hermann. Klcmmta cett. 
p. .'-t5(3 scq.), nt Hcpliacstio, qni de «s^Xeyafw» agit in capite quod cstiispi 
aauvaoTTjTwv 1. adl. pag. 47, 6 et p. 52, 1 1, cd. W. Gfr. etiam Mar. Victor. 
p. J 00,36 seq. 



31 

pangendis nsi siint ^K Ciiius rei uniim exempliira adferam ex 
Theognidis elegiisv. 2: «'/.yi^jcy.y.i y.y/yj.vj^-^z. o-j^y y.-ozy.-ji- 
y.£V5c^> (Anth. lyr. ed. Tl). Bergk.) : alia eaque multo plu- 
ra apud Sautenium (Tereut. M. ed. celt. p. 292) ^*. Sed in 
poetis latinis, qui taraquara iii ordinem poetarum elegiacorum 
venire possint, nullum prorsus liuius aut id genus licentiae 
exemplum reporias ; uam locos ilios, quosadfert Santenius L 
adl. p. 291 seqq., qui perpetuae optimorum poetarum cou- 
suetudini repugnare videantur, aut perperam ab eo appo- 
nuntur aut aliquo scripturae vitio laborantos iam pridem 
omnes ad unum sanati sunt. Nam, ut unura alterumve lo- 
cum exempli causa ponain, quod Santenius adfert ex Ca- 
tull. LXVII, 44 : « Speret, nec linguam esse, nec auricu- 
lam )^ sic scribendum est : « Speraret nec linguam esse nec 
auriculam » : elisionem autem, de qua infra monebimus, 
caesurae non obstare satis est notum. Porro eiusdem Catul- 
li versum, qualis est apud Santenium 1. adl.: « Perspecta est 
igitur unica araicitia», sic legi lubet L. Muellerus Lachman- 
num secutus : « Per facta exhibitast unica amicitia » (C, 6); 
apud vero Tib. 1, 4, 44 pro : «Venturam admittat imbrifer 
arcus aquara », legendum : « Venturara admittat nimbifer 
Eurus aquain » ; alia quae adfei"t Santenius omittimus, nam 
«cetera de genere hoc, adeo sunt multa, loquacera delassare 



^) Graeci enim, ut metrorum inventores et quasi architecti, multa 
sibi indulgere ac sumere poterant, quae Romanis, ut imitatoribus, fu- 
gienda erant; praeterea idcirco quod apud Graecos cantus et modi mu- 
sici carminibus iuncti erant, facile iutellegitur, ex ea uimirum re poe- 
tarum Graecorum libertatis ac liceniiae causam ex parte repetendam 
esse, cum contra apud Romanos, qui carmina recitabant, haec ipsa se- 
verioribus legibus astrlngi oportuerit. 

2) Gfr. etiam Arn. Langkn. De clist. Graec. eleg. Vratisl. 18G8, qui 
de hac re alia profert exempla, p. 11 seqq. : sed locos sauare stiidet. 
Cfr. etiam p. 39 seq. 



32 

valcnt Fabiura », hoc tantiim iteriim raonuisse contenti, 
lios locos non eos esse ut regulam illam constantem per- 
petuamqtie de prioris iiemistichii syllaba semipedis ionga 
infirment ac toUant, cum aut depravati sint aut ad rem 
non faciant, velut cum Santenius Ovidii vers^um adfert: 
« Et longo periit arida facta situ » Trist. III, 14, 36 
(item in prioris hemistichii fine Rem. Am. 6: rediit ,' ex 
Pont. 1, 3, 74: adiit; l, 4, 46: subiit; Art. Am. III, 64: 
praeferiit cett.); nam ignorare videtur vir ceterum doctis- 
simus et diligentissimus, syllabam it, quae ab ivit fiecti- 
tur, in verbis quae sunt ire et petere atque in horum com- 
positis, longam sine ulla fere exceptione (cfr. Verg. Aen. II, 
497: «Exiit oppositosque evicit cett. »), et haberi et esse. 
In illius modi etiam pentametri exemplum, quod finxit 
(cfr. V. 1779) Terentianus Maurus aliique commemorant: 
« Hoc mihi tam grande munus habere datur » (quod est 
'exemplum sjllabae brevis et eiusdem, ut dicitur, apertae 
m novissima prioris heraistichii sede, cum hucusque exem- 
pla syllabae brevis quidem sed consona conclusae perse- 
cuti simus), numquarn incidimus apud scriptores latinos : 
nam hic quoque ea quae libri vel manu scripti vel tvpis 
descripti nonnumquam perperam exhibent, optimc uunc sa- 
nata ac restituta sunt. Santenius (p. 297) huc quoque refert, 
sed, ut cuique in promptu, parvi est momenti, inscriptionem 
Saguntinam apud Lud. Muratorium T. II, p. 773, v. 4: 
<•< Cum sit perpctua fama futura viri » : cui loco sanando 
facilem adhibuerimus medicinam si pro perpetiia legerimus 
perpetuo. ^^ 



') Hnnc qiirujno pciitnmotrim; ]ici'pornm, ut Muratokius, cdidit 
HONADA Vol. I. Cl. IV, p. 341 ; elV. Kurm. An/h. cett. L. IV, n. 278, T. II. 



33 
Duarum syllabarum clisionem vel synalipham in prio 
ris hemistichii fino et in posterioris initio non esse impe- 
dimento quin binae pentametri partes caesura distinctao 
habeantur (neque id in pentametro sokim, sed etiam in iio- 
xametro aliisque versuum generibus), et iam nuper monui- 
mus et ii, qui de re metrica scripserunt, docent ^^ et certa 
poetarum exempla confirmant. Id tamen fit perraro apud 
poetas Romanorum , ut apud Catullum , LXVIII, 90: 
« Troia virum et virtutum omniuni acerba cinis » aliisque 
locis, quos cum alii tum Franc. Zambaldius indicavit 1. 
adl. p. 247. Eiusdem autem Catulli iam supra attulimus : 
« Speraret nec linguam esse nec auriculaan» . Qua quoque in 
re minus diligentes ac religiosi quam Romani fuerunt Grae- 
ci : hi enim saepius non dubitarunt huiusmodi uti licentia ; 
apud vero poetas Romanorum eos, qui severiores versuum 
pangendorum leges secuti sunt, quo in numero habendi Ti- 
bullus et Ovidius, nusquam in id genus versibns offendimus. 
Contra apud Propertium, I, 5, 31 seq. : «Quare, quid possit 
mea Cynthia, desine, Galle, — Quaerere : non impune illa 
rogata venit». Atque in epigrammatis iam ante Catullum 
cfr. apud Lucilium, XXII, I seq., p. 76, ed. M. : 

Servo' neque infidus domino neqiie iuutili' quoiquam, 
Lucili columella, hic situ' Metrophanes. 

Cuiusmjodi versus, Lucilii epigramraate memorato ob- 



p. 215 (Amst. 1773), qui haec animadvertit: «Existimabant.... iilurimi ot 
l»i'aesertim Itali mediae aetatis, poslhahitis veteram exeynpUs, liac sede 
|ientometri sine discrimine admitti posse syllabam brevem, ^ija U suos 
rt aiiliqnnrvm poetanon versus saepe corrapei-unt-». 

1) De qua re primus, quod sciam, monuit RiCH. Bentleius nd 
Horat. Carm. IV, 8, 17. Cfr. etiani Heumann. Elementa cett. 1. I, c. 
VUI, 5, p. 55; 1. II, c. XXVIII, 3, p. 357 et alii. 

3 



34 

soletisque veteriim poetarnm verbis acUatis, perstringit 
Martialis XI, 90, qnippe non ^molll llmite currant», 
sed ^nper salebras aUaque saxa cadant» ^\ 

Quod si inter pentametri hemistichia elisionem fieri 
nonnumquara licet (quamqnarn hoc laudi non datur), id 
Romanorum poetae elegiaci maximo studio caverunt, ne 
cum prioris hemistichii fine finis quoque verbi non con- 
gruerot: quod nisi id lieret, pentameter claudicaret, cum 
caesura legitima careret. In omnibus autem, quotquot sunt, 
distichis elegiacis ne unum qiiidem reperias apud Roma- 
norura scriptores exemphim, quod legi illi certae ac de- 
tinitae adversetur: nam quae contraria exempUi adferunt 
grammatici metricique, ea docendi causa ficta videntur : 
velut apud Terentianum, v. 1785 seqq. : 

Idcirco et verbo numquam uno cola ligari [sc. volunt), 
ut constet parti finis utrique suus. 
nam vitiosus erit sic pentameter generatus, 
inter nostros gentilis oberrat equus. 

IIoc idem exemplum ponunt Diomedes p. 503, 19 ~^ et 
Augustinus de mus. IV, 14, 19, qui tamen verba penta- 
metri ita disponit ut versus recte cadat (« gentiles no- 



') Cfr. quae ad hoc epi^ramma Martialis adnotavit Lud. Fiiiellaen- 
DER. in M, Val. Mart. epigr. edit. Leipz. 1886, Vol. II, p. 207 scq. Nescio 
quo pacto aut quo elegantiae iudicio coramoti Turnebus ad Quint. IX, 
4, p. 8C0 6 et Broukhusius ad Prop. III, 21, 10 istiusmodi versns pen- 
tametros molles tenerosquc dixerint (cfr. «proi^ertiana venus» apud 
Hkoukh. ad loc. adl.): multo rectius iudicasse VosstUM in Prosod., p. 1-57, 
omnil)us videri oportet, qui duros eos appellaverit. 

-) Ifa Keilius; apud vcro Putschium p. 502, 41, quem scquitur 
S.vNTKNius (p. 301) et Gaisfordius (p. 478), .-ilius versus, sed eodem iiiodo 
confDrmatus legitur, quem, ut est auctor Keilius ad Diom. 503,10, sub- 
stituit BusCHius: «haec nostrae quoque sententia mentis eratx". 



35 
stros inter oberrat oquiis»; cfr. etiaiii Terent. Maur. 
V. 1796), et hoc exemplo utitur ut « post quinque sylla- 
bas longas moram duorum temporum sileri » intellegatui-, 
Alia exempla sed eodem modo contlata in racdiu pro- 
ponit Mar. Victorinus p. 112,23: sunt autem tri;i, quo- 
rum primum graecum est : 

ciii haec subiungit: «nam si coniunctim 'IDlr/iKoy-o'^ enun- 
tiarimus, effugerit aurium sensum, ut nequaquam versus 
esse credatur». Deinde pergit: « Unde pentametrus duobus 
pedibus et semipede colon terminare debet, ut qui audie- 
rit, antequam percutiat, versum intellegat, velut 

' labitur hinc Helles, pontus in Oceauum'. 
item 

' venerunt inter, lunia sancta polo, 

naai si per se dicas 'inter' et per se lunia' media sub« 
distinctione interposita, recipiet formam elegiaci». 

Apud vero poetas Graecos duo memorantur (aut sum- 
mum tres^ si versum graecum, quem modo attuli, poetae 
nescio cuius esse malueris quam a Victorino ipso confor- 
matum) huius generis loci, quorum alterum ex Callimachi 
carminibus servavit liephaestio 1. adl. p. 53, 17; «hod 
vJv rji iS.tcyy.ovoirjioi ycv^yf» ^\ alterum vero reperias apud 
Euripidem in Cyclopis choro (v. 74): « oj 95/5; , 0] ou.i 



') Hunc pentametriim in Latinum vi.rtens simili modo conlinxit 
Vossius 1. adl. § 14, p. 148: «Sacrum iamque Dioscuridis hoc genus- 
est». 



36 

Ify././il-, r.o} cior.c/.v.: » : quo in versu difticilius licentiae 
venia datur quam in versibus ab Hephaestione et Victo- 
rino adlatis, in quibus noniina propria, ut dicuntur, et ea 
composita magnam habent excusationem ^K 

Carmina compluribus atque iis perpetuis pentametris 
contexta nequaquam reperiuntur apud optimos Roraano- 
rum poetas ; nam qui versus olim inter carmina Vergiliana 
tradebantur : 

Hos ego versiculos feci: tulit alter honores. 
vSic Yos non vobis nidificatis aves. 
Sic vos non vobis vellera fertis oves, 
Sic vos non vobis mellificatis apes. 
Sic vos non vobis fertis aratra boves. 

(Anth. Vett. Latt. Epp. et Poem. If, n. GO ed. Burm.; I, n. 88 
ed. Burm.— Meyer), 

hi versus, inquam, ex Aelii Donati Vita Vergiliana a li- 
brariis miserrime interpolando corrupta atque adulterata ^\ 
doprompti, iampridem a VergiHo abiudicati sunt, nisi forte 
vere Vergiliani sunt habendi hexameter Hos ego cett. et 
pentameter Sic vos non vobis mellificatis apes. Cfr. Poell. 
Latt. Min. IV, p. 156, ed. Baehrens. et Anth. Lat. 1, 1, 
n. 257, p. 179, ed. Riese. 



') Qua nominum propriorum compositorumqne excusatione alia, quae 
sibi permiserunt poetae Graecorum clcgiaci, defendit Langenus 1. adh 
p. 2 seqq.: ut, praeter unum apud Callimachum episynalii)lies exempluni, 
vcrborum traiectiones, quae quidem et id genus alia frustra quaeruntur 
jipud clegiae latinae scriptores. 

■-) Crr. Teuffel. Gcschichfc. cctt. I, § 224, 1, pag. 481 seq.: «sic (Do- 
nafs vita Vergilii).... ist verfiilscht durch Zusiltzc ans dcm Commcntar 
dcs Servius und namentlich durch allorlei widersinnigc mittelalterli- 
clio Rriindungen, die in den spateren Handschriften dem urspriingli- 
clicn Tcxte angcfiigt sind». Dc qua re alii sunt consulendi, quos laudat 
Teuffelius, ut REiFFfiRSCiiEiDius, Suet. p. 399; Hagenus, Jarbh. fnr 
Phll. cctt. Supt)I. IJd. 4, G7G; Beckius, Jdlirbb. cett. 133, 502. 



37 
In inferioris autem aetatis scriptoribus pentamotri coni- 
plurcs v/j-y. n-Ayyj usurpati nonnumquam reperiuntur. Cnius 
generis duo, quae quidem noverim, exstant exempla: unum 
apud D. Magnum Ausonium (?) - saec. IV p. Clir. n. -, 
alterum apud Martianum Capellam - circ. ante mcd. saec. 
V - ^^; quorum prior haec exhibet in Sentenliis Ana- 
charsis Scylhae : 

Turpe quid ausurus te sine teste time. 
vita perit, raeriti gloria non raoritur. 
quod facturus eris, dicere distuleris. 
crux est, si metuas, vincere quod nequeas. 
• nil nimium. satis hoc, ne sit et hoc niraium. 
cura vere obiurgas, sic inimice iuvas: 
cum falso laudas, tunc et amice noces ^'; 

alter vero in lib. de Nupt. Phil. et Merc. IX, 907 (de 
mus.) ed. Eyss., p, 339, viginti et octo pentametros con- 
tinuos praebet : 

nara Thrax quo duri rumpere regna Erebi 
quoque suam raeruit ^' inmemor Eurydicen, 



*) Qiii quldem scriptores «vennstai-nm mctricarura», ut ait Luc. 
MuELi.ERUs cle re metr. cett. p. 105, «hand sane ampli fuere iudices». 

^) D. Marjni Ax(s. Opnsc. rec. C. Schenkl. T. V p. post. Momim. Germ. 
Ilis/or. Berol. 1883. Append. Ill, p. 249 scq., vv. 43 seqq. Ab aliis viris do- 
ctis (ut a Christio, Metrik cett. p. 21 1 et a Zambaldio, Metrica cett. p. 253) 
ot in ceteris fere Ansonii editionibus adfernntur versus lii in Tliale- 
tis Milesii sententiis. Sed nunc plerique viri docti «sententias seiitem 
sapientum» Ausonii esse negant. Cfr. qnos adfert Teuffelius. Gcschi- 

chte cett. II. § 421, 2, i, p. 1066, qni aperte dicit: «die sententiae 

haben mit Ausonius niclits zn scliallen». In poett. latt. min. cor[ioL'e, 
Vol. III, p. 159, ed. B., haec est inscriptio: <s.Incerti sepiera sapientium 
sentcntiae sejjtenis versibns explicataet> ; versus autem, qnos oxscripsi, in 
Anacliarsis Scythae sententias, ut apud Schenkelium, a quo ii.-irce 
detorti ac mutati sunt, referuntur p. 162. 

•') Quo in i)ontamctro syllabae brevis licontia in extronio hemisti- 
chio pi'iore aniraailvertcnda est ; cfr. paullo xvih^rx x>ernndsi1. 



S8 



quo cantu stupidae tigridis ira ruit, 
quo fertur rabidas perdornuisse feras, 
quo vidit rigidas glandibus ire comas 
Israaros et silvas currere monte suas, 
carmine quo Strymon continuit latices 
et Tanais versis saepe reflatus aquis, 
quo inpune accubuit rictibus agna lupi, 
et lepus inmiti contulit ora cani — 
hoc nunc permulsit insonuitque melo 
adcumulansque magis carmina sacra lovi. 
Araphion rigido in corpore mentis iter 
quoque dedit montes suraere posse animas, 
quo sensus duris cautibus inseruit 
et docuit rupes carmina velle sequi : 
nara rauros Thebis dulcisonis fidibus 
praesidiumque dedit carminis arbitrio. 
sed nec Arioniam raarraora surda chelyn 
tempsere, extreraam cum flagitaret opem, 
et licet indomiti dira procella noti 
spuraea Seyllaei verreret ima raaris, 
delphinas totis sollicitavit aquis, 
et melicos cantus belua grata tulit, 
o vere antistans nuraina magna deura, 
quae istorum laudes protulit Harmonia, 
quae domitare erebura raarraora saxa feras 
et potuit rupes sensificare tonis ^K 



') Quos Martiani Gapellae pentametros (nam priores utrnm Ausonii 
sint necne, non admodum convenit inter liomines doctos) Bedam fugisse 
iure mireris, qui scripscrit 1. adl. p. 242,26, se pentametrum siue he- 
crametri praesidio numrpumi positwn vidissc. Cfr. praeterea Atil. For- 
tun. 1. adl. p. 291, 18: «liic (pcntameter) et elegus vocatur, qnando per 
vices iieroo subiungitur, nec seorsum ac solitarium carmen facere po- 
test». Sed imraerito hac in re Atilium reprehendit Santenius I. adl. 
p. 306, cum non solum Atilius raulto ante Capellam lloruerit, sed Au- 
sonius ipse illo aetate paulio posterior fucrit. Hisce addam pentametros 



30 
Alia mira in pentametro vel disticho usnrpando ante 
hos protnlerat Petronius (Satir. Bcrol. 1882, ed. B.), (pii 
modo duobus hexametris pentametrum apponit, ut c. 34: 

eheu nos miseros, quam totus homuncio nil est. 
sic erimus cuncti, postquam. nos auferet Orcus. 
ergo vivamus, dum licet esse bene ", 

raodo, nt c, 109, tria disticha elegiaca septera alins gc- 
neris versibus praeponit, quod carraen elegidarion vocat, 

Apud Graecos quoque pentameter admodum raro usur- 
patur aut ab hexametro disiunctus aut hexametro non 
subiunctns. Atque cum Graecos dico, antiquissimos intel- 
lego ; nam quae multa universae pentaraetri distichique 
regulae ac rationi contraria exempla reperiuntur, haec 
prope omnia recentioris sunt aetatis, 

Dionysium Atheniensem, cui cognomen fuit Chalcus 
(o \a),x5-jc) vel Aeneus (saec. circ. V a. Chr. n.), tradit 
Athenaeus XIII, p. 602 c (Vol. 111, c, 78, p. 84, 2G 
seqq. ed. M.) « iv tscc D.z/ilot; » hexametro praefixisse pen- 
tametrum («-ociTacavTa rov icc/jjAz oov -o t.vj-.7Jj.i-o:,v)>) 
illius instar oraculi Delphici : 



in Commodum Antoninnm Diadumcnnm (apud Burm., in Aufh. ceit. 
T. I, 1. II, p. 240, n. XCIX; apud Meyer. in Anth. cett. T. I, p. 249. 
n, 795), qui a quodam poeta Graeco compositi, ut est auctor Lampri- 
Dius, a malo poeta in Latinum translati sunt: hos iterum totidem ver- 
sibus in Graecum convertit Casaubonus (cfr. Burm. I. adl, et MEYEii. 
in Annotf. p. 202): «Gomraodus Hercnlenm nomen liabere cupit, — Aii- 
toninorum non putat esse bonum. — Expers humani iuris et imperii, 
— Sperans quin etiam clarius esse dLum, — Quam si sit princeps no- 
minis egregii. — Non erit iste deus, nec tamen ullus homo». Hi versus 
in RiES. Anth. omissi sunt. 

1) Post hexametrum priorem lacunae notam posuit Meyerus in 
Antli. cett. I, p. 54, u. 153, 



40 

vjfjyj.u.',yj \y.o!.-',rj y.y.l ^iii/shinno:. z^ov, 
3c/ac y.o'm-r,rjiz i'jjy.u.irjl':,i- odA-fy.-oz ^\ 

Iii Aristotelis vero libro, qtii inscribitur 'AS/^v/r/jv iS/j.-ily., 
c. Vll, duo pentametri continui leguntur : 

A«©jAC'j 'Vv.jayiojv r/fv(?" avz3/:x£ ^iolz, 
'^r-.v/.'-yj 0:j-.1 -i/ryjz l-wj.f]:' '/.u.ifhc/.u.z-jo:. 

Cfr. etiani PoUuc. VIII, 131, qui priorem versum ita 
oxhibet: « Xfju.o-j '\yizu.i'jyj 'iK-oy -o^ju av/^/jxs ^zolz » : 
unde Bekkerus sic corrigi iubet: « Aj'>{}.s-j 'Av3£y.jojv tcV7 
j'--ov .3:ou '■rji^rj/.vj » : quem secutus est Theod. Pregerus 
Inscript. Graec. Metr. cett., p. 62, n. 74 ^^ 



') Hos vcrsns attnlei'nnt etlara Vossius 1. adl. 1. III, c. IX, p. 146 et 
ScALiGEii 1. adl. 1. III, c. XXV, ]). 169 b-c: quos Vossins, eodem ver- 
siiiim ordine servato, sic in L.itinnm transtnlit: 

Ter felix Chaiiton et Mclanippu.? erant, 
Hiimano generi auctores caeiestis amoris. 

Welkerus antem i. adl. p. 440 de Dionj-sii clegiis locntns liaec tra- 
dit: «Das grosste Inceresse liaben diese UebciTcste von der Seite, dass 
sie uns die Ansartung des Styls nnd der Kunst.... in einer Gattnng zei- 
gen, wo sie am meistcn befremdct, in einer Zeit, wo ein rcinerer Styl, 
frei von Unmass und gesuclitcr, frostiger Bildliclikeit, noch allgemein 
die Herrscliaft behauptetc. Dionysios lasst in der Hinsicht sich mit Mii- 
cenas vergleiclien». Cfr. Osann. !. adl. 3, «Dionysios der Elierne und 
seiiie Elegieen», pagg. 79-140. • 

-) Priorcm disticlii versiim, quem genuinnm putat Kenyon, virorum 
doctorum alii aliter sanarc et ex pentamctro licxamctrum efiicere co- 
iiati sunt. Cfr., iiractcr alios, H. Van Herwehden ct .1. Van Leeuwen 
in Arist. libr. de Re.p. jUhe». edit. Lugd. Hat. 1891, p. 13 adn. 8: vix est 
eiiim ercdcndnm, tituliim vetustissimiim (saec. VI- V ante Chr. n.: hacc 
Mpiudlat dvoL^7)nxxa twv dp'/^alo)v .XiMstetteles I. adl.) e\ meris pentame- 



4l 

Nudus vero pentameter, i. e. vel soliis vel ouni hexa- 
metro non copulatiis, non modo a carminis clegiaci na- 
tiira alienus, sed coramuni etiam sensui contrarius est nul- 
ioque pacto ferri potest: hunc nihil aliud nisi «absurdum 



tris comiiositum esse. Quae vero eius alinsque generis exempla peu- 
tametri varie usurpati, quae in titulis leguntur, allert Gkorgius Kai- 
BELUS {Fypifjr. Graec. ex lapidil). cnlL Berol. 1878; cfr. Ind. p. 701 seq.), 
ea omnia multo recentiorum temporum sunt, ut pentametri hini n. 326; 
rdO; 605; pentam. singuli n. 1090; 1131 ; hexameiro subiecti pentara. tres 
n. 113; liexam. duobus subiectus pentam. n. 52; 132 aliisque locis; he- 
xam. duobus subiect. pentam. cum liexam. n. 8356/ 986; hexam. duo- 
bus subiect. pent. duo n. 278; liex. duobus sub. pent. duo cum hex. n. 527; 
liex. (hiobus sub. pent. duo cum paroemiaco add. n. 459 a; hex. duo- 
bus sub. pent. tres n. 74; 168; hex. tribus sub. pentameter n. 156; 309 
aliisque locis; hex. tribus sub. pent. tres n. 933; hex. quattuor sub. pen- 
tameter n. 708; hex. quinque sub. pentameter n. 614; hex. sex sub. 
pcntameter n. 610; hex. septem sub. pentameter n. 609; pentame- 
tro snb. hex. duo n. 715; disticho sub. senarius n. 641; 751; 886; 
disticho sub. pentameter cura hexam. n, 347; 785; disticho sub. penta- 
metcr cum senario n. 381; disticho sub. liexameter n. 34; 75 aliisque 
locis; disticbo sub. liexara. duo n. 90 aliisque locis; disticho sub. liex. 
tres n. 277 aliisque locis. Praeterea hexaraetri pentaraetri disticha nuUis 
legibns inter se coramixta apud Kaib. 1. adl. ind. p. 703. Cfr. etiam 
Theod. Preger. Ins:ript, Gr. Metr. ex script. praeter Anthologiam coll. 
Lips. 1891 {i)id. p. 244): hexametro subiecti quinque pent. n. 95; hexame- 
tro subiectura distichum n. 116; duobushex. subiecta duo dist. n. 98; di- 
sticho sub. hex. viginti n. 34; pentam. ab hex. seiunctus n. 257 (cfr. 
fidn. ad h. ep. p. 205). Cfr. denique Anth. Palat. Xlll, 15 {clUor..)\ XV, 39 
(cuiusdara Ignatii), ubi post duos hexamefros et XIII, 16 (a^sair.), ubi post 
trcs hexametros pentameter sequitur. Antli. autem XIII, 1 peutaraetri 
quattuor pentametro in quarta quoque et quinta sede spondaico conclu- 
duntur. Epigramma Philippi est. Cfr. etiam epigramma Heliod. Aethiop. 
(Anth. Palat. IX, 485), ex meris pentametris compositnm, cuius primus 
et ultimus versus hic est: «Tav ©srtv dziltii,x^M'Joi^zt^cLQix(.v>->.^l\^\'Q- 
brevior sententia peutametro includebatur: cfr. AuG. BoECHK.,qui Corp. 
liiscr. I, ad n. 12, p. 32, haec habet: «qui (pcntametri singulares) etsi in 
priscisinscriptionibus nonsvie exchiplo snnt (Pausan. V, 27), tamen cett.» 
De re universa cfr. CHaiST. I. adl. p. 21 1, qui scribit pentametrum ab hexa- 
metro divisum praesertim apud poetas scaenicos invcniri nonnuraquani, 
quorum locos nouniillos indieat; Zambald. I. adl. p. 253 et ib. adn. 2; 



4§ 

et ridiculura exciturum esse syllabarum strepitum», aucto- 
re Bernhardyo {Suppl. Ephemm. Litl. Hall. n. 113, p. 908), 
recte scribit Hertzbergius I. adl. p. 52. Quid? quod com- 
plures pentametri si continui ponantur, propter immuta- 
bilem caesurae sedem cito aurium sensum fastidiosissimum 
animosque satietate afficiant. 

Quae vero constanti rectaeque pentametris utendi ra- 
tioni repugnant, ea arlis et aelatis senescentis ac labentis 
indicia esse apparet, cum scriptores ad veram metrorum 
tamquam naturam animos paruin attendentes aut artis 
ignoratione aut vano puerilique rerum novarum studio ad 
argutias et ineptias omnisque generis ludibria nonnum- 
quam delabuntur. 

Ut omnia quae ad distichon generatim atque univer- 
se pertinent, absolvantur, (nam :juae proprie in optimo- 
rum poetarum elegiacorum distichis obsorvanda sunt, ea 
suo loco consectabimur), id non a re alienum videtur, vete- 
rum scriptorum locos ita coUigere et sub uno tamquam 
aspectu ponere, ut versus elegiaci vel quibus appositis or- 
nati vel nominibus signiticati sint, aperto pateat. 

Atque illud in primis monendum, numquam fere sae- 
pius indicari numeros elegiacos quam verbis quibus do- 
lor, maestitia, aegritudo denotatur (quod sane ad verbi 
notionem atque vim, qualem certe omnes fere ad unum 
veteres, nonnulli etiam ex iis qui nunc sunt, esse puta- 



Westpiial. 1. adl. p. 353. Eins autem generis exempla, qnae modo indica- 
vi, non jianca reperiri etiam in latinis maximc scpnlcrorum inscriptioni- 
l)us satis est notum ex cpigrammatnm anthologiis. Quae ipse ex Bnr- 
mann.- Meycrana colleiri, cornm looos cxenipli causa appono: n. 237. 
806. 809. 1153. 1157. 1159. 1178. 1196. 1212. 1227. 1235. 1247. 1293. 1334. 
1364. 1374. 1380. 1383. 1390. 1408. 1517. 1592. 1598. 



43 
rnnt, aptum accomraodatumque vidotur) ; de qua re cum 
iam op. adl. p. 20 seqq. satis, ut n^.ihi videor, locutus sim, 
plura nuno dicere nolo. Cfr. etiam Santen. 1. adl. p. 304 
seqq. ad Ter. M. vv. 1799-1800. IIoc tantum addam, id 
mirum videri non oportere ; nam, praetef quara quod, ut 
raodo dixi, verbi, quod est elegia, vim rationemque ad 
vocem quandam dolorem significantem referebant veteres, 
etiam metrum elegiacum in epigrammatis seu carminibus 
funebribus, quae i-r/:r^f)v.y. vel Itj.-.-ju.^^jw. graece vocaban- 
tur, saepissime adhibebatur, et elegiae genus frequentis- 
simum ac celebratissimum fuit genus threneticum vel lu- 
gubre ^\ in eoque, ne longus sim, ipso genere, quod Ro- 
mani maxime factitarunt, in genere, dico, erotico vel ama- 
torio, querimoniam non abesse consentaneum erat (quam 
rem breviter tetigi 1. adl. p 108): quod CatuUus definite 
planeque dicit LXVIII, 17 seq. : « Multa satis lusi : non 
est dea nescia nostri, — Qiiae dalceni curis miscet ama- 
ritiem». Et apud Ovid. (?) Her. XV, 7 : « Flendus anior 
raeus est: elegeia fiebile carmen». Cfr. etiam in praestan- 
tissimo Iloratii carmine I, 33 : « Albi ne doleas plus nimio 
memor — Immitis Glycerae, neu miserabiles — Decan- 
tes elegos cett » (v. 1 seqq.) et in praeclaris Domitii 
Marsi distichis : « Te quoque Vergilio comitem non aequa, 
Tibulle, — Mors iuvenem campos misit ad Elysios, — 
Ne foret, aiit elegis molles qui fleret amores — Aut ca- 
neret forti regia bella pede » ~^ 

Porro cum pentametrum si cum hexametro, cui quasi 



^) Cfi'. Nic. Bach. De lugiibri Gmeconon eleyia. Spec. Prim. Vratisl. 
1835. p. 1 seqq. 

-) Frafjiii. poeit. Roin. cett. ed. Raehk. p. 348. Cfr. Boileau. Art poet. 
11, 41: «EUe (relegie) pe//?^ des arnans la joic et la iristesse-». 



44 

inw^iz adhaeret, componatur, breviorem esse appareat et, 
hexamelri granditate, ut ita dicam, deminuta ac vi fracta, 
metrum hinc fieri lenius ac remissius, facile intellegitur, 
multos locos inveniri apud scriptores, quibus haec quoque 
distichi elegiaci proprietas multis variisque modis signi- 
ficatur. lam apud Graecos tenuem molleraque pentaraetri 
(quae est raetri elegiaci pars gravissima ac peculiaris) spl- 
ritum dixit Herraesianax apud Atheneura, Xlll, p. 597 / 
(Vol. III, c. 71, p. 76, V. 2Q> seq. ed. M.): «MjWaoc 
rji Tov -/^VjJv og vjrji-c rroX/.cJv 'j.vjrjAz — hyy-' '^-'■''^ [J.yj.c/yryj 
T.vz-j'i7. xo nvjzry.y.ixfjov ». Sed audiamus Romanorum scri- 
ptores. 

Pentametrum uno pede inferiorem esse hexametro et 
hoc metrura raaioribus gravioribusque rebus, illud minori- 
bus atque levioribus canendis aptum esse, sic poetarum 
more significat Ovidius Ara. I, I, 1 seqq. : 

Arma gravi numero violontaque bella parabam 

Edere, raateria conveniente raodis : 
Par erat inferior versus. risisse Cupido 

Dicitur atque unum surripuisse pedem. 

Atque in extreraa carrainis parte: 

Sex mihi surgat opus nnnioris, in quinque rosidat: 
Ferrea cum ve.-tris bella valete modis. 

Cingere litorea flavontia tempora myrto, 
Musa, per undenos emodulanda pedes. 

Statius vero in cpicedio in patreni suum (Silv. V, ,3) poe- 
tas elegiacos compellat, qnil»us sif dnlce « heroos gressu 
truncare tenores » v. 99; ut anlc in epithalamio in Stel- 



45 

lam et Violantillam (Silv. I, 2) vv. 250 scqq. itcm poctas 
clegiacos adlocutus: «Vos», inquit, 

qui nobile gressu 

Extremo fraudatis opus [al. epos), date carmina festis 
Digna toris cett. 

Quod autem elegi exigui vel breves dicuntur, vel alio id 
genus nomine designantur, hoc equidem non ideo factum 
puto quod materiae rerumque ratio haberetur (hanc certe 
non causam praecipuam et gravissiraam existimo), sed quia 
hexameter, quocum pentaraeter coniungebatur et compa- 
rabatur, hoc reapse versu longior exsistebat. Quid? quod 
versus longus eximio nomine hexameter intellegebatur. Sic 
enim vocasse Ennium versus hexametros, auctor est locu- 
pletissimus Cicero de Legg. 11,27,68: « plus quattuor 
herois versibus, quos longos appellat Ennius» ^K Cfr. 
praeterea Atil. Fortun. 1. adl. p. 284, 6: «hunc (versum 
heroum) Ennius longum vocat cett. » et Isid, Origg. I, 38: 
«hexametros autem latinos primum fecisse Ennius traditur, 
eosque longos vocat». Atque apud Demetr. de interprct. 
c. 5: « ilaa^Toc-v r/owy ovoy.ai^STat dno -ov fj.yiy.ovg». 
Conferendi sunt etiam tres loci, quorum primus apud Ovi- 



^) Neque iininerito hexametros loufjos dixit Enniiis. Namque si syl- 
labarum, ex quibus hunc versum primo constare oportuit, numerum 
spcctes, lias septendecim esse reperias, cum contra in versu saturnio 
iion plus quam tredecim et in omnium usitatissimis fabularum raetris 
(trim. iamlj. et tetram. troch.) non plus qnam duodecim vel quindeciin 
syllabas inesse (nativam intellego horum formam speciemquc) appareat. 
Cfr. Luc. MuELL. Q. Ennius. Eine Einleitunf/ cett. p. 224: «Die Alten 
ptlegen namlich bei dergleichen Zahlungen nur die urspriingliche Zahl 
der Silben in Ansatz zu bringen, nicht die, welche sich durch Auflo- 
sung der Arsen.... ergeben kaun>. 



46 

dium est, secundus apud Gellinm, apud Dioraedem terlius, 
ex quibus apparet, hexaraetrura universo versus longi no- 
mine indicari. Naui sic canit Ovidius Am. III, 1, 05 seq. : 
« AUera das nostro vicluruin noraen araori: — Ergo ados, 
et longis versibus adde brevis». (Cfr. Am III, 1,8: « pes 
illi [elegeiae] lonrjior alter erat»). Haec vero legiraus in 
Gellii Noct. Att. (XVIII, 15, 1, ed. Hertz.) : « In longis 
versibns, qui ' hexametri ' vocantur cett. ». Ilaec denique 
docet Diomedes p. 491, 30 ; « super quas appellationes 
(versus heroi senarii) etiam Latine /owjws [pes] dicitur. » 
Ex qua hexametri proceritate eius quoque gravitatem 
eftici et oriri, plane intellegimus; queraadmodum vero ad 
hanc metri heroi tamquam maiestatem praestantiamque 
significandara huius generis appositis utuntur scriptores, ut 
sunt gravis [« grave .... carraen » Prop. I, 9, 9 ; « gravi 
numero» Ovid. Am. I, 1, 1), sevenis (« severus herois» 
Mart. III, 20, 6), fortis («forte epos» Horat. Serm. I, 
10, 43), nobilis («nobile.... epos» Ovid. Rem. Am. 396; 
Stat. Silv. I, 2, 2o0), grandis («ausuros grandia» Ovid. 
Am. II, 18, 4^, crepans, cothurnatus, superbiens (« he- 
xaraetros crepantes et cothurnatos » Sid. Epist. VIII, 1 1 
ad Lupum (p. 141, 5); «superbientes » Carm. XXIIIj 22 
ad Consent.) cett. ^', ita ad elegorura brevitatem, tenuita- 



'j Alioriim scriiitorum looos ^'rammaticonimqno tcstimoiiia iiraotor- 
co, nc lon^aim sit. Etiam apud Graecos in cpitlicta incidimus, quac liiiius 
generis sunt, velut ai)ud Aristot. Art. l'oct. XXIV, C: «to yap TJpwutov 
aTaatjLiwTaTov xai cyxwSsaTaTOv tojv ixsrpiov saxiv*; Arlstid. 1. adl. 
)). 51: «aa/x voTepov.... YcvSTac Sta t£ to [xiys^oq xtX»; I'rocl. Chrest. 1. 
adl. [). 230: «.... Sia ttjv xaTaaxEuiiv xa;' tttjv ayav uTrepoj^TJv, Tr]v sv toIs i^a.- 
[x.ixpoi,g ^ewpoufxevTjv xtX>. 



47 

tom, rnolliticm indicandam ^' sic fero loquuntur Romano- 
ruiu scriptores: ^exigms elegosi Ilorat. Epist. II, 3, 77 
(cfr. Paldam. Rom. Erot. cett. p. 41, adn. 48); <blan- 
dltias elcgosqiie lcves» Ovid. Am. 11, 1,21; « leves ele- 
gi» ex Pont. IV, 5, 1; « materia . . . . numeris levioribus 
apta» Am I, I, 19; «mol/es elegi» ex Pont. 111, 4,85; 
cfr. Domit. Mai-s. epigr. supr. adl. ; «.mollem.... vermm» 
Prop. I, 7, 19; «tnollis.... libcr» II, 1, 2 (ab Hermesia- 
nacte apud Athenaeum I. adl. Mimnermus dicitur invenisse 
«r/j-yj.,.. 'r,'/y-' y-y'- y.a/.ax.sj -vhGv// -.i -£VTa'/iT^i'j ») ; « car' 
mina.... lenia» Prop. I, 9, 12; «carmen tenuasiis....» IV, 
(III), 1,5 (cfr. V. 8 «exactus tenui immice vqv%\\s....»)\ 
« .... angusto versus includere iorno» 111 (11), 32 (34), 
43; «iungitur herous cnm breviore niodo-» Ovid. Am. II, 
17, 22; «et pedibus vitium causa decoris erat» 111, 1, 
10 ^^; «.... longis versibus adde breves » Am. 111, 1, 66; 
«.... incipiatque minor (i. e. versus) » ex Pont. IV, 12, 8; 
« Et vestigia iuncta, sed minora (i. e. hexametris), — 
Per quinos elegi pedes ferebant» Apoll. Sid. Carm. 
XXlll, 23 ad Consent. ; aversibus impariter iunctis » llo- 



') Elegia enim ad genus illud quod Graeci iayyov dicebant et lati- 
ne verteris tmue, referenda est. Cfr. Luc. Mueller. Be re metr. cett. 
p. 136: «Quippe gravcs et severi cuni tragicis et melicorum plerisque 
epici, reniissi satirici et ut quisque humilia sectatus, jwcdii didactici et 
elcgiaci*. Praeterea Fr. Schlegelius, quem laudat Hertzbergius 1. adl. 
p. 53: «concitatiori animi motui odam, remissiori elegiam tribuit». 

"-) Non raro elegiam tamquam personain inducunt poetae et ageu- 
tem tingunt. Cuius conformatiouis exemplum nobilissimum reperiesapud 
Statium in epitiialamio iu Stellam et Violantillam (Silv. I, 2), vv. 7 seqq.: 
«quas inter vultu petulans Elegea propinquat cett. >; cfr. Ovid. Am. III, 
1, 7 seqq.: «Venit odoratos Elegeia nexa capillos cett.» et III, 9, 3 seqq., 
ubi Ovidius Tibulli mortem lugens sic Elegiam adloquitur: «Flebilis 
indignos, Elegeia, solve capillos cett.>. 



48 

rat. Epist. II, 3,75; nimparibus.... nnmeris» Ovid. Am. 
III, I, 37 (cfr. I, 1,3 seq.; ex Pont. IV, 16, II); 
ncarminis hoc ipsum r/enus impar» Am. II, 17, 21; 
«condita disparibus numeris (verba)» ex Pont. II, 5, 1 ; 
«.... imparibus vecta Thalea roiisyy Art, Am. 1,264 (cfr. 
adispai-ibus.... rotis^^ ex Pont. III, 4, 86); nimparibus.... 
modis» Trist. II, 220; «....nec vos (elegi) pedibus pro- 
ceditis aequis» ex Pont. IV, 5, 3 ; «Aptaque in alternos 
cogere verba pedes» Trist. 111, 7, 10 (cfr. «alterno pe- 
ctine-s) Fast. II, 121 ; «alternos.... pedes » Trist. III, 1,56; 
III, 7, 10; «alterno.... versu» Trist. III, 1,11); « Alter- 
num fultura (Elegia) pedem» Stat. Silv. I, 2,9; cfr. 
denique Cic. pro Arch. X, 25: «cpigrainma.... allernis 
versibus longiusculis ». 

Cum vero longior sit hexameter et ad altiora quae- 
quo os magna sonaturum deceant canenda aptior, spiritu, 
ut ita dicam, eget maiore quam pentameter, ad ipsam 
versus enuntiationem rerumque narrationem ; qnocirca pe- 
ctus magnum et firmum poetis epicis, gracile et angustum 
elegiacis tribuitur. Cfr. Prop. II, 1, 30 seq. : «Sed neque 
Phlegraeos lovis Enceladique tumultus — Intouet an- 
guslo pectore Callimachus)) : cuius generis loci adeo sunt 
multi, ut taedeat plures proferre ; de re universa cfr. Ant. 
Zingerle. Ovidius und sein Verhdltniss zu den vorg. und 
gleichz. Bom. Dicht. Innsb. 1869-1 871, I, p. 118 soq. 
et Ilertzberg. 1. adl. L. II, c. VII, p. 199 seq. 

Denique cum mature factum sit ut poetae elegiaci 
impriniis Graecoiiim in omnibus fere elegiae generibus 
versarontur ^\ scd (quod postea de Alexandrinis maxijne 



') De qiia re docui 1. adl. p. 25 seqq. 



49 
et de Romanorura poetis intollegendum est) genus prae- 
sertim amatorium tractarent, quid mirum, aliis quoque 
p verbis appositis (quae tamen a genere molli et tenui, de 
quo ante diximus, non multo differunt) hanc praecipuam 
clegiae tamquam notam exprimi atque indicari? Cuius rei 
exempla (ex scriptoribus latinis petita, cum de hisce ser- 
mo habendus sit) haec pauca in medio proponam : «/m- 
helles elegi, genialis Musa.,.y> Ovid. Am. III, 15, 19; 
«blanda... elegeia» Rem. Am. 379; «At tu finge ele- 
gos, fallax opus-» Prop. V (IV), 1, 135; «lascivus elegis» 
Mart. III, 20, 6; «elegia comis» V, 30, 4 ; «viiUu petulans 
elegea» Stat. Silv. I, 2, 7; ^elegos acutos» ApoU. Sid. 
Ep. VIII, 4; «elegot^um lascivias» Tac. Dial. de Oratt. 
c. X; «elegia aiuorisyy Apul. Apol. p. 416, ed, Flor. 
(=Vol. II, p. 407 ed. Oudend.) '\ 

Hactenus de universa distichi pentametrique latini ra- 
tione et natura : quae omnia, cum elegiae formam et compo- 
sitionem quam diligentissime et accuratissime tractare nobis 
propositum sit, mirum quantum ad aliam et eam praeci- 
puam disputationis nostrae partem, quam aggressuri sumus, 
conferunt, ad quam haec nimirum viam quasi aperire ac 
munire videntur. Nostrum enim institutum via et ratione 
persequentes distichon latinum quale in optimis elegiae scri- 
ptoribus esse videatur, considerare atque explicare stude- 
bimus. Hanc vero disputationis meae partem ita instituere 
volo, ut quemadmodum de carminis natura ac materia lo- 
cutus, maxime in Tibulli^ Propertii, Ovidii elegiis commo- 



^) Conferendi sunt de hac re Burmannus cum aliis locis tum ad 
Prop. I, 7,19, p. 77, ed. Sant.; II, 25,31, p. 467; III, 1,5, p. 482; San- 
TENius 1. adl. p. 310 seqq.; Hertzbergius I. adl. p. 199 seq. 

4 



50 

ratus sum, ita nunc distichorum formas, proprietates, ge- 
nera, qualia apud elegiae Romanae tamquam triumviros 
atque antistites cernimus, proponere atque explorare coner. 
Sed cum poetarum optimus quisque quantum in arte sua 
profecerit ac praestiterit quantique sit aestimandus non 
recte intellegatur nisi eorum, qui ante fuerunt^ prima peri- 
cula ac conata cognita et perspecta habeantur, cumque, 
quoniam de disticho elegiaco est disputatio, equidem cre- 
dam exacturos plerosque ut id quoque adiungam operi quae 
fuerint, antequam ad absolutionem perfectionemque perve- 
niretur, distichorum artisque metricae principia atque incre- 
menta, hoc nunc est consilium, ut, vetustissimis elegorum 
monumentis ac testimoniis prolatis, CatuUi arti metricae, 
qualis in eius carminibus elegiacis comparet, investigandae 
describendaeque pauUisper insistamus. 

IV. 

In primis fere Utterarum latinarum, ut ita dicam, incu- 
nabulis, cum iam exemplaria graeca Romanorum manibus 
versari coepta erant, duo praecipue carminum genera, 
ut de poesi scaenica taceam, tractata atque excuUa sunt, 
genera dico epigrammaticum et eroticum vel amatorium : 
quod profecto mirum non est; nam cum iamtuin floren- 
te Graecia tum praesertim consenescente ac delabente (Ale- 
xandrinorum aetatem inteUego, de qua op. adl. p. 40 seqq. 
satis me disputavisse opinor) hisce poesis generibus sedulo 
operam dedisse scriptores Graccos, compertum exploratum- 
que est : genera sane leviora, quae spiritus quidem divini 
vel poeticae facultatis venaeque non ita muitum desiderant, 
in quibus cum faciUus sit artem imitari quam naturam, 



51 

quia altera discitur, altera una cum homine nascitur, eius 
aetatis Romani non infeliecs Alexandrinorum imitatores 
exstiterunt. Hi vero poetae antiquiores « amasii ac venerii » 
(cfr. Gell. XIX, 9,9), quos «viojrioo-j;» (ad Att. VII, 
2, 1) vel «poetas novos» (Orat. XLVIII, 161) appellat 
Cicero saepeque irridet, ut Tusc. III, 19, 45 ^^ quanti fa- 
ciendi sint, iudicare ipsi idcirco prohibemur quod nimium 
exiguae ac discerptae eorum carminum supersunt reliquiae: 
verum in hac re ex iis maxime aliquam coniecturam fa- 
cere possumus, quae, paucis horum poetarum antiquiorum 
versibus servatis, monet Gellius N. A. libri XIX capite 
IX. Sed horum sive epigrammata sive elegidia, quorum 
amatoria sunt argumenta ^\ non prima certe quidem sunt 
exempla metri illius, de quo nunc loquimur ac quaerimus : 
non sunt, inquam, omnium antiquissima distichi elegiaci 
monumenta. Non enim elegidia vel epigrammata amatoria, 
sed carmina sepulcris incisa, quae, si metrum excipias, 



^) Cfr. etiam Horat. Sat. I, 10, 19, quaeque ipse cle hac re monui 1. 
adl. pagg. 63 seqq. et libelli, quo de iudiciis qnae de satirae latinae ori- 
gine et de Lucilio Horatius iulit disserui (Patav. 1886), pagg. 88 seqq. 
Verum ex imitatorum servo pecore, qui ea aetate, quam fere dicunt Ci- 
ceronianam, nimis molliter et putide Alexandrinorum poetarum vesti- 
gia seque])antur eorumque dicendi scribeDdique genus cincinnis ac fuco 
oruatum et calamistris tamquam inustum aucupabantur, excipiendus, 
ut par est, in primis Catullus: quem non iniuria, ut equidem arbitror, 
eorum poetarum qnasi antesignanum - et eum praecipuum - dixeris 
quos, ut est apud nostros, (non raro enim flt ut quaedam sit populo 
cum populo similitudo in litterarum artiumque studiis eorumque gra- 
dibus et aetatibus), «i poeti del dolce stil nuovo» appellaverim. De Ro- 
manorum «poetis uovis» nuper seripsit Carolus Pascal. Caratferi 
ed origine della u.miova poesiai) latina nel periodo rtwreo. Torino 1890. 

-) Praeter locos ipsos, qui servati sunt, et praeter ea quae Antonius 
lulianus rhetor universe loquitur apud Gellium, testimonio sunt prae- 
cipue illa «recentium sXsyeTa quaedam apwTiKoc dulcia et venusta» (ib. 
§ 4) cum § 9 comparata. 



52 

nullam sane graecanicam imitationem produnt, « versibus 

impariter iunctis», quippe qui finiendae orationi apti vide- 

rentur, primum Romae inclusa sunt. Ab hisce igitur prin- 

cipium. 

Vetustissiraus omnium titulorum, ut ante dixi, qui 
quidem ex distichis elegiacis constent ^\ epigramma illud 
est habendum, quod Ennius (a quo tamquam a Prome- 
theo et formante lutum et animante incipiendum) sibi ipse 
composuit : 

Nemo me dacrumis decoret nec funera fletu 
faxit. cur? volito vivo' per ora virura ^'. 

Porro exstat eiusdem poetae in P. Scipionem Africanum 
Maiorem epigramma, quod ex duobus locis, altero apud 



^) Nam elogia omnium antiquissima (ut quae sunt in Scipionum se- 
pulcris iucisa) rudi quidem stilo horridoquc illo numero saturnio sunt 
composita: ex quibus tamen uobilissimum omniumque optimum est Cn. 
Naevii epiwramma «plenum superbiae Campanae», quod servavit Gel- 
lius I, 24,2 «Immortales mortales cett.». Cfr. L. Muelleu 1. adl. Q. 
Ennius. Eine Einleitimg cett. p. 117. 

-) Q. Enn, Cami. Rell. cett. Petrop. 1885, ed. L. Muell. Satt. vv. 68 
seq., p. 85. Cfr. Fragm. Poett. cetfc. ed. B. p. 125 (vv. 509 seq.), ubi 
scriptum legitur «hominum» pro eo quod est «virum». Hic locus csfc 
apud Giceroncm, Tusc. Disp. I, 15, 34; cfr. ib. I, 49, 117 et Cat. M. XX, 73. 
Quod etiam distichon Ennio ascribebatur (Cic. Tusc. 1, 15, 34): «Aspici- 
te, o cives, senis Enni imagini' formam! — hic vestrum panxit maxima 
facta patrum», iam a Scaligero cum epigrammate vere Enniano iVepno 
me cett. iunctum (cfr., praeter alios, Hier. Columna in Enn. edit. Amst. 
1707, p. 161; Anthol. Bunnaiui. cett. II, 217; Anth. BHrm.-Meycran. 1, 19 
et Annott. p. 9; lo. Vahlen. Enn. Pnes. ixll. Lips. 1854, p. 1G2, vv.47 scqq.), 
id non Ennii esse, sed incerti auctoris, vel M. Pacuvii vel Octavii Lam- 
padionis vel Q. Varguntei, qui Ennii imaginem annalium editioni prae- 
flxerit et hoc epigramma subscripserit, putat L. Muellerus I. nujier 
adl. Testim. p. 153. Cfr, p. 247 seq. (in Comment.) ctiamque eiusdem 
Q. Ennins. Eine Einleitung cett. p. 290. lu editione Baehrensii hoc epi- 



53 
Ciceronern (de Legg. II, 22, 57), altero apud Senecam 
(Epist. CVIII, 33 = L. XVin, 5, 33), conllatum prinoeps 
coniunxit Scalisrer; 



'O' 



Hic est ille situs, cui nemo civi' neque hostis 
quivit pro factis reddere opis pretium ". 

In eundera Scipionem est alterura Ennii epigramma ex 
quattuor versibuS vel duobus distichis elegiacis constans, 
cuius quoque, ut prioris, membra disiecta in unum cor- 
pus primus coegit iunxitque Scaliger: 

A sole exoriente supra Maeoti' paludes 
nemost qui factis aequiperare queat. 



gramma iit incerti inscribitur [Fragm. cett. p. 137). Quocl quidem epi- 
gramma, ut Plauti, quod ferebatur, elogium versibus hexametris compo- 
situm, recentioris aetatis esse, primus demonstravit 0. Jahnus, Hermes, 
II, p. 242 seq. Sat. § 11 (a. 1867). Idem autem vir doctus distichon «Nemo 
me dacrumis cett. » ad Ennii saturas, ut plerique, refert p. 243. Cicero 
vero Cat. M. XX, 73 et Tusc, I, 49,117 Ennianam sententiam Nemo me 
cett. se Solonis elogio praeferre ait, qui his verbis se negat velle suam 
mortem dolore amicorum et lameutis vacare (21 [23] Antli. Lyr. cett. 
ed. Th. Bergk.): 

MtjSs' /izoi axXauaTo; S^avaro? (io^koi, a'XXa ^:Xo£ff!v 

noiYiaatiit {al. >caXXsiicot|iit) S^av&iv aXysa y.'xi oxovayaq — ; 

quos Solonis versus, metro elegiaco servato, sic interpretatus est Cice- 
ro (Tusc. 1. adl.; apud Baehr. Fragrn. cett. p. 314): 

Mors mea ne careat lacrimis: linquamus amicis 
Maerorem, ut celebrent funera cum gemitu. 

') Ennii Rell. cett. ed. L. Muell. Sat(. vv. 69 seq., p. 85; cfr. Eniu Poes. 
rell. cett., p. 163, vv. .5 seq. ed. Vahlen; Fragm. Poett. Rmn. cett. ed. 
Baehr. p. 125, vv. 510 seq., ubi pentameter paullum est immutatus. Olim 
hoc epigramma in iis Ciceronis libris de repvMica, qui perierunt, scri- 
ptum legebatur, ut ex Senecae loco conflci potest. 



54 

si fas endo plagas caelestura ascendere cuiquamst, 
mi soli caeli maxima porta patet ^'. 

Hisce iion plura (ot illa quidem omnium vetustissima) 
exstant distichorum monumenta apud scriptorem illum Ro- 
manorum, qui vere poesis latinae tamquarn parens est ap- 
pellatus. Quam vero locuples non modo universae poesis 
latiuae sed etiam artis metricae auctor fuerit Ennius, ut 
eius exemplum etiam in posterum maneret, nuperrime 
docuit Luc. Muellerus cum communiter libro illo, quera 
saepius laudavi, Q, Ennius. Eine Einleitung cett., tum 
proprie p. 289 his verbis usus : « Die gewaltige Kraft 
des Ennius hat zwar der gesammten spatern Poesie Roms 
ihre unverganglichen Spuren aufgedriickt, nirgend aber 
machtiger gewirkt als bei Gestaltung der 

metrischen Kunst Alle folgten willig seinen 

Spuren». 

Nullum autem hoc est firmius argumentum quo pro- 
batur, metra dactylica ab Ennio primum Romam inducta 
populi Roraani ingenio respondere et brevi tempore in 
vulgarem comrauneraque usura recepta esse, quod ea in titu- 
lis atque inscriptionibus mox usurpata videmus ^\ Omitto 



^) Ennii lielL cetted. M. vv. 71 seqq., p. 85; cfr. Enn. Paes. rell. cett. 
p. 163, vv. 7 seqq. ed. Vahlen; Fragm.Poett. cett. p. 125, vv. 511 seqq. Duo 
versns priores reperias apud Ciceronem, Tusc. Disp. V, 17, 49 (quoruni 
priorem ctiam apud Claud. Mamert. in Genetli. Paneg. c. XVI, p. 155, 
ed. Arntzen.), duo autem posteriores, qui quoque, ut superius epigram- 
ma (cfr. p. »3 et adn. 1) in Ciceronis libris de re puhlica crant, apud 
Senecam 1. adl. § 34; cfr. etiam Lactant. Div. Inst. I, 18. 

-) Scite enim scripsit Federicus Schlegelius, quem laudat Luc. 
MuELLERUS de r. m. p. 95, mctrorum (juae a Graecis sumpsissent Ro- 
mani jiraeter hexaoietros et disticha vix aliud evenisse po])ulare ct ac- 
ceptum in vulgus. Atque etiam post illas litterarum latinarum aeta- 
tes qua/ dicuut auream et argenteam, omnium frequentissime ad quae- 
vis carminum genera scribenda numeri lieroi ct elegiaci adhibcntur, 



versus bcxarnetros ^\ sed exstat earmen quoddam, duobus 
distichis compositum, in Cn. Cornelii Cn. f. Scipionis Ili- 
spani ^' sepulcro incisum (ante med. saecul. VII) '^\ cuius 
baec est sententia : 

Virtutes geDeris mieis moribus accumulavi, 
Progenie mi genui, facta patris petiei. 

Maiorum optenui laudem, ut sibei me esse creatura 
Laetentur; stirpem nobilitavit honor *\ 



ele^anti.ie tamquam sensu illo paullatim languente et liebescente, quem 
optime vocat Gleditschius «das Gefiihl fiir das Ethos der verschiedenen 
Metra» 1. adl. p. 576. 

*) Cuiusgeneris vetustissimum vulgoputabaturexemplumPlauti,quod 
ferebatur, epigramma ex tribus hexametris constans, quod an Plauti foret 
se dubitaturum fuisse ait Gellius I, 24, 3, nisi a M. Varrone positura esset 
iu libro de poetis primo. Epigramma sic incipit: «Postquamst mortem 
aptus Plautus cett.». Hoc autem elogium Plauto posterioris esse aetatis, 
nunc consentiunt inter se omnes fere viri docti. Cfr. 0. Jahn. 1. adl. Herm. 
II, p. 243 et Luc. Muell. Q. Ennhis. Eine Einleitung cett. p. 290, qui non 
ille quidem inepte, mea certe sententia, animadvertit, id non csse veri 
simile, Plautum cum sibi elogium componere vellet, eo metro usurum 
fuisse, quod et recens esset et ab eq metro diversissimum in quo (ut 
in aliis metris Naevius et Pacuvius fecerunt) summam sibi laudem pe- 
perisset. Quae contra, inquam, dixeris de Ennio et ad eius metra da- 
ctylica 1'ettuleris. Ceterum in antiquissimis, post Ennii exemplum et au- 
ctoritatem, hexametrorum monumentis habenda sunt titvlns Murimiia- 
nus (de quo Ritschelius op. IV, 97 seqq.) et sortes Pmenestinae {ib. 
p. 395 seqq.); neque est silentio praetereunda labula Ardeatim, quam 
cuidam pictori Asiatico Ardeates posuerunt. Cfr. Luc. Muell. pag. 291. 

') Nemo ignorat quam coniuncte et amanter ex huius Scipionis ma- 
ioribus Cornelius Scipio Atricanus Maior cum Ennio vixerit. 

■'•) Non admodum saeculi septimi circiter incipientis, ut vult Luc 
Muellerus 1. adl. p. 290 («etwa um's J. 600 fallende Grabschrift»), sed 
paullo certe post, nam Scipio hic praetor fuit anno u. c. 615; cfr. Sci- 
pionum stemma apud Th. Mommsenum. Corp. Inscr. Latt. cett 1, p. 12; 
cfr. p. 21, n. 38. 

■•) Sic epigramma ex lapide descripsit et litteras interpunxit Theod. 
MoMMSENus. Corp. Inscr. Latt. cett. 1, p. 21, n. 38. Hunc titulum illu- 
straverunt, praeter alios, Marinius, Ritschelius, Viscontius, Orellius, 
quorum locos videsis apud Mommsenum I. adl. 



56 

Qui titulus eo pluris est faciendus, quod cutn antea elo- 
gia ad unum omnia raeris versibus saturniis conscripta 
cernamus, hoc est post Ennii exemplum primum monu- 
mentum inscriptionis alio atque saturnio numero confectae. 
Huc etiam referenda sunt epigrammata duo non multo 
posteriora (ut cum ex aliis indiciis argumentisque, tum 
ex ipso scripturae genere et ex ipsa versuum ratione con- 
ficitur), in quibus si formam, rudiorem iilam quidem etiam 
tum horridioremque, excipias, maioris tamen ambitus sen- 
tentias magisque ad genus Ijricum accedentes versibus 
imparibus iam includi coeptas esse videmus. Haec autem 
carmina in sepulcro incisa (quibus sermo alternus cuius- 
dam Aurelii viri et Philematii uxoris continetur) sic lit- 
teris minutis descripsit, in versuum ordinem direxit, in- 
terpunxit Mommsenus 1. adl. p. 221, n. 1011: 

I. Haec, quae me faato praecessit, corpore casto, 

Coniunxs, una meo praedita ainans animo, 
Fido fida viro veixsit studio pariH, quin 

Nulla in avarities {sic) cessit ab ofiicio. 
II. Viva Philematium sum Aurelia nominitata, 

Casta, pudens, volgei nescia, feida viro. 
Vir conleibertus fuit eidem, quo careo eheu ! 

Ree fuit ee vero plus superaque parens. 
Septera rae naatara annorum gremio ipse recepit ; 

Quadraginta annos nata necis potior. 

Ille meo officio adsiduo florebat ad omnis 

1) 

Non est denique alia eiusdem ferme aetatis inscriptio 
omittenda, in qua iam carraen ipsutn non tara rudc nec 



') Insci'ii)tioncm, qua solct infrenii acic ct doctrina, illustravit Momm- 
SENUS 1. adl. 



57 
male factum dixeris. Quam, nisi quod litteris grandibus 
transcripsit et non interpunxit, sic edidit Mommsenus 1. 
adl. p. 245, n. 1220: 

Tu qui secura spatiarus (szc) mente viator 

Et nostri voltus derigis inferieis, 
Si quaeris quae sim, cinis en et tosta favilla : 

Ante obitus tristeis Helvia prima fui. 
Coniuge sum Cadrao fructa Scrateio (sic), 

Concordesque pari vixiraus ingenio. 
Nunc data sum Diti longura mansura per aevum, 

Deducta et fatali igne et aqua Stygia ''. 

Atque haec quidem in inscriptionibus : venio nunc ad 
scriptores. 

Ac principio Gaium Lucilium hac maxirae in re Ennium 
ducem et auctorem secutum esse aio, quod et ipse, quam- 
quam alio ille quidem stilo usus est, saturas scripsit et, quod 
ad nostram rem maioris est momenti, metrum dactyli- 
cum tam frequenter ac paene dixi adsidue usurpavit, ut 
post Lucilium hexameter proprius fuerit ac peculiaris sa- 
tirarum numerus '^K Distichorum vero tria conservata sunt 
exempla, quae nunc appono. Ex his nobilissimum (quam- 
quam eam ob causam, quam supra exposui, a Martiale 
[XI, 90 ridetur) in Metrophanem, Lucilii servum, epi- 
gramma, quod Donatus ad Terentii Phorm. II, 1, 57 
{= V. 287) servavit: 



^) Eandem inscriptionem .Mommsenus ante ediderat in lnscr. Neap. 
(n. 1623). Cfr. etiam Ritschl. tab. LXXIXb ad lap. et Henzen. n.7413. 

2) Uberius dixi de hac re cum in libello, qui est a me inscriptus 
iSatirae Lucilia^iae ratio quae sitt> Patav. 1887 (p. 17 seq.), tura in 
altero, quem alio loco indicavi iludicia quae cle sat. lat, oriy. cett. » 
(p. 77 seqq.). 



m 

servo* neqiie infidus domino neque inutili' quoiquam, 
Lucili coluinella, hic situ' Metrophanes ". 

Sequitur aliud Lucilii epigramma, ubi « plura ac prope 
orania», ut ait D. lo. Nic. Madvigius ad Ciceronis, qui 
locum servavit, de Finih. II, 8, 23, p. 181 seq. (Ilaun. 
18G9), «valde dubia sunt». Ideo tamen quod metrum «aper- 
te elegiacum» videtur Luc. Muellero in Lucil. comment. 
(p. 243) — etsi a Madvigio versuum descriptio sublata est, 
«quia ne ea quidem prorsus certa sit» — , liic non esse 
neglegendum censui : 

defusum e pleno siet hir siphoneve, cui nil 
durist, cum nix et sacculus abstulerit -'. 

Denique metrum elegiacum exhibet (ut versuum verba 
componere placuit Lachmanno, cui Muellerus et Baehren- 
sius adsensi sunt) epigramma quod sequitur: 

quae cum ad me cubitum venit, sponte ipsa suaptest 
adducta, ut tunicara et cetera reiceret ^'. 



') C. Luc. Sait. Rell. cett. Lips. 1872, ed. Luc Muell., XXII, 1 seq., 
p. 76; Fragm. Poett. Rom. cctt. ed. B., vv. 412 seq., p. 199. 

2) XXII, 3 seq., p. 77. ed. M. Verborum ordo verbaque ipsa val- 
de immntata snnt apud Baehrensium Fraf/rn. cett. p, 200 (vv. 414 seq.), 
sed ipse qnoqne metrnm elegiacum retinnit. 

•*) XXII, 5 seq., p. 77, ed. M.; vv. 418 seq., p. 200, in Fragm. cett. 
ed. R. ; Lucianus autem Muellerus in Comment., p. 243 seq., non negat 
ex liis vcrbis(quae sunt apud M. Ter. Varronem de l. L. VI, 69), metrum 
iambicnm constitui ac i'eponi posse. Alias elegorum reliquias non re- 
perias apnd Lucilium, nisi bos pentametros, qui a Nonio servati sunt: 
«Insignis varis cruribns et petnlis» (ib. v. 8, ed. M. ; ib. v. 416, apud 
Haeur.) et «Zopyrion labeas caedit utrimque secus> (ib. v. 9, ed. M. ; ib. 
V. 417, apuil Raehr.). Ex loco antem corruptissimo apud Cbarisinm, qni 
Lucilii versum sic apponit: «ticrei lcontado ot et pumonc etbermo pulas» 
{List. Gramra. 1. I, vol. I, \\ 71, 11 cd. K. ; bniic versum in Lucilii libros 
incertos rettulit Muellerus, v. 119, p. 148), haec coniecit ct pentame- 



I 



59 
Quae Juo posteriora disticha, si quideia ex hexametris 
pentametrisque principio constabant, ut vix dubitari pos- 
se videtur, idcirco haud levis sunt ponderis quod haec una 
cum iis versibus, quos raox adlaturus sum, vetustissima 
habonda sunt exempla distichorum, quae ad alias res, a 
carminibus in sepulcris incisis longe alienissimas, doscri- 
bendas sunt translata. 

Cuius generis et eius quidem amatorii (quo in genere 
via illa quasi indicari ac portendi videtur quam postea 
plenius sane aureo plectro sonantes ingressi sunt Roma- 
norum poetae elegiaci) ^^ carmina illa sunt, cantorum in- 
star Euphorionis confecta, quae memoravit ac servavit Gel- 
lius XIX, 9, 10 seqq. (ed. Hertz.), quibusque ipse putat 
(rem profecto nimis augens et in maius extollens) « mun- 
dius, venustius, limatius, tersius, Graecum Latinumve ni- 
hil quicquam reperiri » : ^\ 

l. Dicere cum conor curam tibi, Paraphila, cordis, 

Quid mi abs te quaeram? membra labris abeunt, 



tris addidit Baehrensius Fragm. cett. p. 201, v. 419: «*tierei*, Leo- 
nida, et *[)umone* Tliermopulas»: e quibus quo tandem pacto pentame- 
tei" erui atquc elici possit, equidem non video. 

^) Optime igitur Herm. Paldamus fecisse mihi videtur, qui libellum 
quo maxime de poetis elegiacis agifc inscriptum voluerit ^nRiJmische 
Erofik» (Greifsw. 1833). Cfr. praesertim p. 41: «Es ist aber vorzugs- 
weise die erotische Elegie zu verstehen, wenn von romischer Elegie 
die Rede ist»; et paullo posfc: «In Rom wurde. .. der Begriff Elegie 
identisch mit dem des Liebesliedes». Qua in re gravissima sunt verba 
quae de elegia, «utique qua amat», dicit Quintilianus 1,8,6: quam in 
pueris instituendis «amoveri, si tieri possit; si minus, certe arl firmius 
aetatis robur reservari» iubet. 

^) Cfr. quae ad haec epigrammata, ut ipse vocat, venuste et ele- 
ganter adnotavit Paldamus. Rom. Erotik cett. p. 20 seqq. 



60 

Per pectus manat subito, subito raihi sudor : 

Sic tacitus, subitus, duplo ideo pereo '*. 
II. Qui faculam praefers, Phileros, quaest nil opus nobis ? 

Ibimus sic, lucet pectore flamma satis. 
Istam non potis est vis saeva extinguere venti 

Aut imber caelo candidus praecipitans, 
At contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa, 

Nullast quae possit vis alia opprimere -'. 

III. Custodes ovium + vendere propaginis, agnura, 

Quaeritis ignem? Ite huc. Quaeritis? Ignis homost. 
Si digito attigero, incendam silvam simul omnera, 
Omne pecus flammast, omnia qua video ^\ 

IV. Aufugit mi animus. Credo, ut solet, ad Theotiraum 

Devenit. Sic est: perfugium illud habet. 



^) Hoc Valerii Aeditui epigramma viri docti restituere alii aliter 
conati sunt: velut H. Usei^erus. RJiein. Mus. f. Phil. 1864, XIX Jahrg. 
p. 150 seq. et iterum ibid. 1864, XX, p. 147 seqq.; C. F. W. Muelle- 
RUS et R. Peiperus ibid. XIX, p. 311. A Gellii editioae Hertziana, quam 
secutus sura, longe recessit in hoc epigrammate edendo Baehrensius 
Fmgm. cett. p. 275. Recte meo quidem iudicio ad hos versus haec ani- 
madvertit Carolus Pascal. 1. adl. p. 32: «Chi non vede in questi versi 
un'anticipazione dei fremiti e della febbre di Catullo?». De hoc V. Ae- 
ditui epigrammate conferas etiam quae scripsit F. Maixnerus. Zeitschr. 
firr clie ijsterr. Gymn. Bd XXXVI, Heft. VIll-lX, p. 583 seqq. (a. 1885). 

-) Hoc quoque epigramma, ut superius, Valerii Aeditui est. Apud 
Baehrensium 1. adl. nonnulla aliter scripta leguntur. Cfr. etiara Fr. 
Maixner. Zeitsr-hrift f. rlie ilsto^^ Gymn. Bd XXXIV, Heft VI, p. 405 
seq. (a. 1883). 

^) Porcii Licinii epigramma. Primum versum ex P. Victorii conie- 
ctura sic scripsit Baehrensius «Custodes ovium teneraeque propaginis, 
agnum» cett. p. 278 seq. Dc quo epigrammate cfr. quae 0. Schneider. 
Callimachea. Vol. I, p. 101 ad epigr. inc. II (=5 dub. ed. Mein.) animadvertit: 
«Ceterura Portium Licinium liocepigramma ante oculos habuisse quum 
versus scriberet qui sunt apud Gellinm XIX, 9, 13 .lacobsius raonuit Ani- 
madv. T. XI, p. 314». Quod graecura epigr. reperias in Anlh. Pal.{l^, 
15), ideraque etiarasi Caliimachi ipsius non sit, alii certe cuipiam poetae 
alexandrino est tribuendura. Cfr. Fr. Maixner. Zeitsch. f. die osterr. 
Gymn. Bd XXXVllI, Ileft I, p. 1 scqq. (a. 1887). 



r 



61 

Qui, si non interdixem, ne illunc fugitivum 
Mitteret ad se intro, sed magis eiceret? 
Ibiraus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur, 

Formido. Quid ago? Da, Venus, consilium ^K 

Eiusdem fere generis eiusdemque poetae cuius sunt ver- 
sus quos extremos attuli (n. IV), Q. Lutatii Catuli, epi- 
gramma in Roscium servavit Cicero de nat. deor. I, 28, 
79 (apud Baehr. Fragm. cett. p. 276) : 

Constiteram exorientem Auroram forte salutans, 
Quom subito a laeva Roscius exoritur. 

Pace mihi liceat, caelestes, dicere vestra: 
Mortalis visust pulcrior esse deo ^'. 

Hisce adicienda epigrammata Pompilii duo, quorum 
alterum M. Ter. Varro iu libr. de ling. Lat. (VII, 28; 
cfr. etiam Prisc. lust. 1. 111, Vol. II, 90, 3, ed. K.), al- 
terum Nonius in libr., qui est de compend. doctr. (87, 
32 M.) rettulit: . 

I. Ridiculum est, cum te cascum tua dicit amica, 
Fili Potoni, sesquisenex puerum. 
Dic rusum pusam: sic fiet ' mutua muli'; 
Nam vere pusus tu, tua amica senex. 



^) Hi versus Q. Lutatii Catuli sunt. Eadem paullum immutata apud 
Baehrens., Fraym. p. 275 seq. Hoc epigramma Q. Catulus ex Callima- 
clio couvertit vel imitatus est, ut iampridem animadvertit Scaliger, 
quem secuti sunt 0. Schneider. Callim. Vol. I, p. 429 seq. Exc. ad ep. 
XLII (=41 ed. Mein.; Anth. Pal. XII, 73), Aem. Baehrens. Prolegg. ad 
Catulli edit. Vol. II, p. 6, alii. Cfr. Fr. Maixner. Zeitschr. cett. 1. nuper 
adl. (p. 60 adn. 3) p. 4 seqq. 

'-) Ex quibus et iis, quos supra attuli, versibus conflcitur, suo qui- 
dem iure Q. Catulum iu ordinem poetarum illorum «qui uon seria modo 
verum etiam lusus expresserint» referre Pliuium Epp. V, 3, 5. 



62 

II. Pacui discipulus dicor, porro is fuit Enni, 
Ennius Musarum : Pompilius clueo ". 

Quod vero in M. Terentii Varronis Reatini satiris Me- 
nippeis magna inerat carminum varietas ^\ idcirco nihil 
attinet nos mirari, versus quoque elegiacos a Varrone 
usurpatos esse: quin etiam illud esset mirabile, si in eius 
satirarum reliquiis, quamquam illas quidem non ita ma- 
gnas esse dolendum est, exempla metri elegiaci reperire- 
mus nulla. Quoquot vero huius numeri exempla apud Var- 
ronem collegi, haec nunc appono "' : 

I. hospes quid miras nummo curare Serapim? 

quid quasi non curet tanti item Aristoteles. 
vv. 128 seq., p. 176. 

II atque 

Aegaeos fluctus quam lavit ante aquilo, 
saevus ubi posuit Neptuni filius urbem. 

vv. 226 seqq., p. 186. 



1) Fragm. cett. ed. B. p. 274. Iii Varronis Satt. Men. reliquias di- 
stichon posterius rettulit Franc. Buechelerus {Peir. Satt, et lib. Priap. 
Adiectae sunt Yarr. et Seu. Saft. cett. Berol. 1882) p. 199, vv. 356 seq. 
Epigrammata et ea metro elegiaco scripsisse videtur etiara T. Quinctius 
Atta, togatarum scriptor, ut ex loco apud Nonium 202, 23 M. ad vocem 
€crinis» femiuino genere usurpatam argui potest; cuius exstat hexa- 
racter liic: «Praeterea lusit resoluta crine capillus» Fragm. cett. ed. B. 
p. 273. Cfr. etiara Maur. Haupt. O^ntsc, Vol. 111, part. post. (Leipz. 1876) 
p. 440, qui pro «hisit» et «capillus» conicit «fusis» et «capillis». 

2) Cfr. Cic. Acad. Post. I, 3,9; Quint. X, 1, 95; Prob. ad Verg. Ecl. 
VI, 31, p. 14, 19, ed. K., qui tradit, Varronem Menippeum cognomi- 
natum esse non a magistro (Menippo Cynico Gadarensi), sed a socic- 
tate ingenii, quod is quoque omnigeno carnvne satiras suas expolivis- 
set. Ofr. etiam Gell. II, 18,7. 

^) BuECHELERi editioue usus sum, quam supra indicavi. Disticha 
epigrammatica frequentissime usurpavit Varroin Imagg. vel Hchdom., \\\ 
quibus singulae virorum illustrium imagiuessingulis elogiis ornabantur; 
cfr. Teuffel. Gesch. cett. I, p. 47, § 31, p. 293 seq., § 166, 5; sed ex iis 



63 

III. natiira liumanis omnia sunt paria: 
qui pote, plus urget, piscis ut saepe minutos 

raagnu' comest, ut avis enicat accipiter. 

vv. 289 seqq., p. 192. 

IV. ergo tum Romae parce pureque pudentis 
vixere, eu patriam, nunc sumus in rutuba. 

vv. 488 seq., p. 213 ". 

Quibus distichorum exemplis apud Varronom indicatis 
prolatisque, manifesto patet quam magno in errore versa- 
tus sit Franc. Wuelnerus, qui in Comment. cle P. Terentii 
Varronis Atacini vita et scriptis. Monast. 1829, p. 7, 
temere negaverit, umquam quidquam a M. Varrone Rea- 
tino elegiacis versibus aut hexaraetris ^^ scriptum esse ^\ 



reliquiis, quae aetatem tulerunt, nullum exstat metri elegiaci documen- 
tum. Cfr. Baehrens. Fragm. cett. p. 295 seqq. et praef. p. 27. 

') In Varronis satiras Menippeas epigramma quod incipit Pacuidi- 
scipuhis cett. et nunc vulgo ex coniectura Bergkii Pompilio ascribitur 
(nam in codd. est «Pomponius»), rettulisse Bdechelerum, iam supra mo- 
nui (p. 62 adn. 1). Versus non integer «ut Naides undicolae» v. 130, p. 176 
(vel «Najades» apud Fr. Oehlerum, M. Ter. Yarr. Satt. Menipp..Rell. 
Quedliub. et Lips. 1884, p. 121, n. XXXI, 42), etsi quominus pentametri 
pars et ea extrema habeatur nil obstat, tamen ita rem se habere, ut 
vult BuECHELERUS incl. p. 248. ex versu illo dimidiato nihil necessario 
colligi cogique potest. 

"-) Quod ad hexametros attinet, cfr. etiam v. 9, p. 164; vv. 36 seqq., 
p. 166; vv. 71 seq., p. 169; v. 86, p. 171; vv. 125 seq., p. 175; vv. 127 
seq., p. 176; v, 173, p. 180; vv. 181 seq., p. 181; vv. 225 seq., p. 185; 
vv. 252 seq., p. 188; v. 327, p, 196; v. 450, p. 209; v. 461, p. 211; 
vv, 507 seq., p. 215; v. 508, p. 215; v. 546, p. 219. 

^) Huius fere aetatis est epigramma amatorium, Pompeiis iu pa- 
riete quodam detectum, quod F. Buechelerus {Rhein. Mits. a. 1883, 
Vol. XXXVIII, p. 474 seq.) primus edidit et illustravit; de quo confe- 
rendus est etiam Ae.m. Baehrensius. Jahrr. firr Phil. cett. a. 1883, 
Vol. CXXVII, p. 798. Hoc est epigramina, quod, ut ait Buechelerus I. 
adl., «einer besonderen Erwiihnung werth ist, weil es eineu Beitrag 
liefert zur rom. Lyrik vor Catull und Calvos»: «quid fl]t vi me, ocu- 
lei, posquam deducxstis in ignem, — no]n ad vim vestreis largificatis 



64 

Ciim alios praeteream Ciceronis et CatuUi temporibus 
fere aequales, quos epigrammata vel elegiclia scripsisse 
meraoriae proditum est, sed eorum aut ne unum quidem 
superest distichon , aut exiguae admodum exstant reli- 
quiae ^\ venio nunc ad M. Tullium Ciceronera. Cum ta- 
ceam hoc loco de eius epigrammatis ^\ illud maximi; est 
raomenti quod, si unius Servii testimonio fidem adiungimus, 
elegiam quoque a Cicerone tractatam esse statui necesse 



geneis. — verum] non possunt lacrumae restinguere flamam, — hae]c 
os inceudunt tabificantque animum». Alia epigrammata memorat ibidcm 
BuECHELERUS, sod cuius siut actatis non dicit. 

') Hi poetae nunc unLverso «cantorum Euphorionis» nomine distin- 
guuntur. Cfr. Baehr. Fragm. cett. p. 317 seqq. ; quae verba ex loco 
omnibus noto Cic. Tiisc. III, 19, 45 deprompta sunt: haec autem opti- 
me illustravit Aug. Meinekius. De Euplwr. Chalc. vita et scripf. Geda- 
ui, 1823, p. 35 seq. 

-) E^linius Epp. VII, 4,3 memorat epigramma Ciceronis in Tirouem 
suum, quod, ut ex iis efficitur quae sunt apud Plinium, lascivi generis 
fuisse apparet, sed quo id metro Cicero scripserit nulla assequi conie- 
ctura possumus. Quintilianus vero VIII, 6,73 adfert ho.c Ciceroiis epi- 
gramuia ex disticlio compositum quod in quodam eius ioculari libellofue- 
rit: «Fundum Vetto vocat, quem possit mittere funda: — Ni tamen excide- 
rit, quacavafunda patet». (Gfr. Calpurn. ad Terent. Heautont. I, 1, 16 = v. 
68; nonnulla aliter scripta suut apud Baehrensium. Fragm. cett. p. 304). 
Inepte cum his Ciceronis versibus incerti scriptoris distichoo, argu- 
menti quasi quadam similitudine adductus, coniunxit, auctore Pitiioeo, 
BuRMANNUs. Anth. Latt. cett. I. III, n. 56: «Extractam puteo situlam cum 
Itonit in horto, — Ulterius standi non habet ipse locum»; quod disti- 
clion, nulla aut Ciceronis aut superioris distichi meutione facta, de 
hyperbole docentes afferunt Charisius p. 275, 25 (Vol. I, ed. K.) et Dio- 
medes p. 461,24 (ib.). Igitur non iniuria hos versus uncis inclusit Me- 
YERUS (Anth. cett. T. I, p. 16, u. 65), Baehrensius omisit. Ex iis au- 
tem quae Cicero ex Graecis in Latinum inetro elegiaco vertit, duo ex- 
stant epigrammata: quorum alterum iam alibi (p. 53 in adn.) attuli, alte- 
rum, ex nobilissimo Simonidis epigrammate (Herod. VII, 228; Anth. Pal. 
VII, 249) in Latinam linguam translatum (Tusc. I, 42, 101 ; apud Baehr., 
Frngm. cett. p. 315) nunc in mcdio propono: «Dic, hospes, Spnrtae nos 
te hic vidisse iacentes, — Dum sanctis patriae legibus obsequimur». 



65 

est. Hoc enim conficitur ex Servii loco ad Verg. Ecl. I, 

57, elegiam quandam, quae in Servii libiis manu scriptis 

aliis aliter inscripta est ^\ a Cicerone esse compositam, 

cuius hoc ne integrum quidem distichon adfert vetus ille 

Vergilii interpres : 

lam mare Tyrrhenum longe penitusque palurabes 
Relliquit -' -- - """ --- ^ _ 

Cum vero neque ex Servii loco neque aliunde ullo modo 
colligi aut conici possit^ utrum haec elegia a Cicerone iam 
tum adulescenti an sit eo tempore composita cum alii 
antea elegiam tractaverant ^\ id sine ulla dubitatione ad- 
tirmari potest, Catulii carraina elegiaca prima et ea.sitem- 
porum rationem habemus, gravissima ac praeclarissima 
huius generis exempla habenda esse apud Romanos ^\ 

Ut ex omnium vetustissimis, quae attuli, metri ele- 
giaci exemplis ac testimoniis, manifesto elucet, omnia fere 
haec carmina horridi quid et inculti prae se ferunt et 
nonnumquam etiam immodulata (ut Flacci illo a-ag s:- 
oriij.ivj) utar) sonare videntur. Cum vero taceam de di- 



') Scriptum enim legitur vel «Tamelastis» vel «Temelastis» vel «Ta- 
lenigais» vel «talia masta» cett. ; liinc variae virorum doctorum eonie- 
cturae prolatae sunt, ut Heusdii Tempestas, Heinsii Thalia riiaesta {cm 
adsentit Mart. Schanz. Gesch. der i-om.Litf.Yol, II, p. 100, m Haridb. der 
cTass. Alt. cett. Vol. VIII;, LuD. Urlichsii //<-///« ;/mt'v^f/, MaHt. Hertzii 
©aupiaara, alioruiu. Cfr. etiam Max. Grollmus. De M. Tull. Cic. poeta. 
Regim. 1887, p. 6. 

-) Apud Baehrensium. Fragm. cett. p. 306, vv. 21 seq. 

^) Quod ad elegiae argumentum spectat, Nobbius in adnotatione quam 
transcripsit Reinh. Klotzius Cic. opp. P. IV, Vol. III, p. 343 (Berol. 1876), 
de profectioue quadam «vel valetudinis vel Clodii vel Caesaris vel An- 
tonii causa suscepta», quaiu Cicero versibus elegiacis ceciuerit, cogitat 
ac suspicatur. Alii aliter; cfr. BAtHR. 1. adl. 

*) Cfr. Maur. Haupt. Opusc. cett., Vol. III, P. I, p. 205; (cfr. etiam 
eiusdem Prop. eley. ed. prooem.). 



66 

stichorum conformatione, in quibus artem nullam aut ad- 
modum, ita dixerim, infantem cernimus, quid de oratione 
ipsa loquar? in qua, ut hic quoque Horatianis paene verbis 
utar, in plerisque nimis antique, dure, ignave dictis vel cras- 
se illepideve compositis offendimus ; quae tamen non sunt 
iusto magis premenda ac vituperanda : pleraque enim il- 
lorum temporum rudi sermoni poetico, arti nondum adul- 
tae atque adeo tum demum primum incipienti novique 
metri dirae necessitati difficultatique concedenda et hanc 
ob rem excusanda videntur. Quod vero distichon ele- 
giacum, si hoc metrum quale usque ad CatuUi tempora 
et in Catulli ipsius carminibus cernitur ^\ consideramus, 
hexametri horoi comparatione vinci fateamur necesse est, 
huius rei causa in eo, ut puto, est anquirenda, quod 
raetrum elegiacum diu ad epigrammata atque elegidia 
scribenda, quae in operis subsicivis habebantur nec di- 
gna ducebantur, in quae terapus curaque irapenderetur, 
potissiraura adhibuerunt poetae Roraanorum. Cum vero 
per Cornelium Gallum factum sit, ut elegia et ea ma- 
xirae amatoria cura latius tura diligentius celebrari atque 
excoli coepta esset ^\ metrum quoque elegiacura brevi tem- 



*) Vere mihi lioc vicleor esse dicturus, Catullum in disticha usur- 
pandi ratione arteque tantum iis qui vel eiusdem vel paullo superioris 
aetatis fuerunt, antecellere quantum ipsum ab illis, qui eum consecuti 
sunt, carminis elegiaci tamquam coryphaeis, distare. Itaque UatuIIum,qui 
inter duas aetates studiis artibusque dissimillimas quasi medius exstiterit 
(de qua re pauca monui op. adl. p. 62 seqq.), cum universae poesis latinae 
tum elegiacae(si carminis maxime formam intueris)inter utramque aeta- 
tem quasi conciliatorem habendum esse, omnes, ut opinor, concedent. 

2) Ante Cornelium Gallum elegias amatorias scripsisse P. Tereu- 
tium Varronem Atacinum, qui hoc in genere Alexandrinorum sectam 
secutus sit, argui potest cx Prop, III (II), 32 (34), 85 scq. et Ovid. Trist. 
II, 439 seq. ; versus vero eius hexameter «huic similis curis ex petra la- 
mentatur» (aliter ex parte scriptus apud auctorem [Sergium?] Expl. jn 



67 
pore ad sumraum est provectum: quod cuique Tibulli, Pro- 
pertii, Ovidii carmina perlegenti in promptu est. 



Nunc vero quaeritur, quibus maxime de causis Catul- 
lus ab iis, qui eum consecuti sunt, elegiae latinae princi- 



Donat. 1. II, p. 564, 17, Vol. IV ed K., qui ex qao Varronis loco versum 
deprorapserit non indicat) cur ad elegias referendus sit, ut Raehrensius, 
Fragm. cett. p. 336, suspicatur, non video (nam ex vocibns unius versus, 
quae sunt curae vel lanientari, nihil magis efticitur); quin potius vix id 
crediderira, cura versus hexaraeter spondiacus (cuius etiara ne quartum 
quidem pedem dactylus conflcit et eiusdem clausula verbum est latinum) 
perraro inveniatur, ne antiquissimis quidem poetis exceptis,in metro ele- 
giaco: hunc libentius ad eius Argonaidas\e\ Bellum Seqt(anicum vel aliud 
quodviseius poema hexametris versibuscompositura ipse rettulerira. Qua- 
re autera Varro Atacinus in ordinem poetarura elegiacorum non veniret 
(cfr. praesertim Trist. IV, 10, 53, ubi Ovidius poetas elegiacos et eos ama- 
torios, temporis ordine servato, in numerura redegit), verissime, meaqui- 
dem opinione, iudicavit Teuffelius, Gesch. cett. I, § 32, 1, p. 50, cum haec 
diceret : «Der alteste Dichter dieser Art(i. e. elegiae amatoriae) ist als 
rainder bedeutend in diesen Aufzahlungen (i. e. Ovid. I. adl. ; Quint. 
X, 1, 93; Diora. p. 484, 21, Vol. I ed K.) iibergangen». Cfr. ib. § 212, 2, 
p. 435, ubi, Propertii et Ovidii testimoniis adlatis, haec addit: «Dies 
sind aber die einzigen Spuren seiner Elegien, weil seine Nachfol- 
ger ihn verdu nkelten: kaum war es die ausserromische Abkunft 
die ihn nicht zu Einfluss gelangen liess». Epigramma autem in Licinum 
quendam, quod vulgo ex uno et eo incerto scholiastae ad Pers. II, 36 
testimonio Varroni Atacino tribuebatnr: «Marmoreo Licinus tumulo iacet, 
at Cato nullo, — Porapeius parvo: credimus esse deos?» (cfr. Schol. 
Cruq. ad Horat. Ep. II, 3, 301 ; Wehnsdorsf. Poetf. latt. min. cett. IV, 
p. 587; BuRM. Anth. cett. II, 37; Burm.-Meyer, A?«;'/t. cett. 1,77, p. 19; 
[cfr. in Aclnott. I, p. 31];Baehr. Poett. latt. min. cett.IV, p. 64; "^i^^.Anth. 
laU cett. I, n. 414, p. 268: cui disticho taraquara responsum vulgo al- 
terura subiungitur: «Saxa preraunt Licinura, levat altura fama Catonem, 
— Pompeium tituli: credimus esse deos»), hoc, inquara, epigrarama 
neutrius Varronis esse, neque Atacini neque Reatini (nara huic quoque 
ascriptum est), primus comprobavit Fr. Wuellnerus 1. adl. Neutrum 
epigramma in Fragm. cett. recepit Baehrensius. Cfr. praeterea 
Teuffel. Gesch. cett. p. 435. — De Cornelio autem Gallo, quem elegiam 
amatoriara et eam, si temporum rationeni spectes, ante Tibullum cete- 
rosque Romae egregie tractasse dixeris (Ovid. Trist, IV, 10, 53; cfr. ib, II, 



68 

pibus in distichorum usurpandi ratione differre videatur. 
Qua in re, ut epigrammata missa faciamus, ea CatuUi 
carmina considerabimus, in quibus vagientis tamquam ele- 
giae vocem audiri dixeris, in quibus, ut magis proprie lo- 
quar, genus dicendi iam elegiacum quodammodo conformari 



445; V, I, 17; Rem. Am. 765; Am.I, 15, 29 seq.; III, 9, 61 seqq.; A. A. III, 
:334; 537; Prop. III (II), 32 (34), 91 seq.; Verg. Ecl. X; Mart. VIII, 73, 6; 
Donat. in Verg. Vit. § 38; Serv. ad Verg. Ecl. X ; Diom. p. 484, 22, Vol. I 
ed K.; hnnc praecipue in Euphorionis cantoribus signi-lcasse Cicero vide- 
tur Tusc. III, 19, 45; cfr. Haupt. 1. adl. p. 206), aut satis aut certe uti 
potui scripsisse mihi videor op. adl. p. 94 seqq. Id uunc tantum conside- 
rari iubeo, elegiae amatoriae quasi parentem, Corneliura Gallura dico 
(naraqne Catullus universae elegiae primus auctor habendus), non aliter 
a fortuna vexatum esse quam Lucilium, satirae latinae conditorera: ho- 
rura enim operibus ferc sumus destituti; quod sane dolendum in duobus 
iilis carrainum generibus factura esse, quorura alterum proprium ac pe- 
culiare totumque est Romanorum, alterum, quamvis a Graecis antea facti- 
tatum, fortiter eis opponi potest, quippe quo in genere Romani Graecis 
praestitisse videantur. Sed Cornelio Gallo iniquius evenit quam Lucilio: 
namque cum Lucilii satirarura reliquiae non desint, ex quibus aliquam 
eius ingenii coniecturam capcre liceat, Cornelii Galli contra, quem quat- 
tuor elegiarum libros scripsisse traditum est, nihil praeter pentametrum 
superest: quae autem Cornelii Galli olim ferebantur elegiae sex, o- 
mnis generis sordibus refertae , has subditicias esse et Maximiano 
cuidam, poetae Etrusco (saec. VI p. Chr. n.), nunc vulgo a viris do- 
ctis ascribi monui op. adl. p. 95 adn. 1. Cfr. etiara Corn. Chr. Conr. 
VoELKER. Comm. cle Corn. Galli vita et script. P. II, Elberf. 1844, p. 7. 
Cornelii vero Galli pentametrum servavit Vibius Sequester - de ffitml- 
nihiis, fontibus cett. p. 11 ed. Oberl. (p. 5, 21 Burs.; p. 336 in Baehr. 
Fragm. cett.): «Uno tellures dividit amne duas»: in quo (si ex uno 
versu aliquid efflci cogique licet) verborum quaedara usurpandi col- 
locaudique ratio et artificiura (velut «lowp et oiduas» pcr autitlieton, 
praeterea pentametri verba per j(^caa/ic v sibi respondent)iam cerni potost. 
Ceteroqui poetam durum eum appellat Quintilianus X, I, 93: cuius iudi- 
cio ea, quae de Cornelio Ovidius cum aliis locis tura maxirae Rem. Am. 
765 dixit, non adversantur: verborum onim Quintiliauus, rerum Ovidius 
ratiouem habuit. Deniqne lioc uon est omitteudum,nonnullos viros doctos 
esse qui putent, in Prop. III (II), 32 (34), 91 seq. et in Verg. Ecl. X (cfr, 
Serv. ad Verg. Ecl. X, 46 et VI, 72) quaedam inesse, quae ex ipsius Cor- 
nelii Galli carminibus translata sint.Cfr. Voelker. op. adl. p. 11 et 13; 
hanc rem ipso strictim attigi op. adl. p. 97. 



69 

atquG coraparere videmus. Sunt autem carmina numeris 
LXV, LXVI, LXVII, LXVIII, LXXVI, LXXXXVI, 
LXXXXVIUI. ^' CI distincta ^\ Ut'id paiillo subtilius ac 
diligentius inquiramus, haec carmina hisce praecipuede cau- 
sis ab iis, quae in posterum valuerunt. distichi elegiaci 
legibus recedere videntur, quas in medium prolaturus sura. 
Atque hoc primum est animadvertendum, Catullum ideo 
praesertim ab omnium optimis, qui insecuti sant, elegiae 
latinae scriptoribus, Tibullo maxirae et Ovidio, differre, 
quod eum Graecorum atque imprimis Alexandrinorum 
disticha pangendi rationi (taceo enira de carminum ipso- 
rum argumentis et natura) nirais studiose indulsisse ap- 
paret, Quod graecorum poetarum afFectandi sectandique 
studium, ut ab iis quae graviora videntur ordiamur, in im- 
moderato versuum spondiazonton usu facile quisque per- 
spiciat ^\ Qua quidera licentia cum perraro utantur uni- 
versi hexaraetrorura scriptores latini, idque etiam vel pin- 
gendi gratia ve] causa alia quae dicitur rhetorica vel a- 
lius generis plerumque irapulsi faciant, nemo non videt 
quam haec res inconcinna auribusque molesta cadat, prae- 
sertira in distichis elegiacis, quorum partibus prioribus 



^) Hoc carmen ex epigrammatis eximo atque in carmina elegiaca 
refero quia et paullo longins est et elegiae generi amatorio non iniu- 
ria ascrjbi potest. Cetera vel carminis ambitu, ut non dicam de metro, 
vel genere ipso tum tristi ac lugabri tum amatorio, quin in carminum 
elegiacorum numerum sint referenda, nullum, ut puto, est dubium. 

-) Utor Catulli carminum editione quam recensuit Luc. MuELLEaus, 
Lips. 1880, qui uno libro TibuUi quoque et Propertii carmina aliorum- 
que poetarum reliquias cum Priapeis complexus foras dedit. 

^) Optime de hexametris spondiacis idque potissimum apud poetas 
Graecorum separatim scripsit Arthurus Ludwichius libello qui inscri- 
bitur Be hexametris poetarum Graecorum spondiacis. Hal. 1866; de 
disticborum autem hexametris spondiacis proprie disputavit p. 18 seqq. 



ib 

tam grave spondeorum pondus imponatur. Cuius generis 
exempla haec repperi in iis, quae indicavi, Catulli car- 
minibus elegiacis (horuin vero perpauca nominum proprio- 
rum iustam habent excusationem) ^' : 65,23: « Atque illud 
prono praeceps agitur decursu »; 66,3: c< Flammeus ut 
rapidi solis nitor obscuretur»; 41: «Digna ferat quod 
siquis inaniter adiurarit» ; 57: «Ipsa suum Zephyritis 
eo famulum legarat»; 61: «Fixa corona foret, sed nos 
quoque fulgeremus »; 68,65: «lam prece PoIIucis, iam 
Castoris implorata»; 87: «Nani tum Helanae raptu pri- 
mores Argivorum^U; 89: «Troia (nefas) commune se- 



^) Versus spondiacos adeo Catullus adamavit, ut in epyllio Pelei et 
Thetidis (c. 64) spondiacos tres continuatos poneret, vv. 78-80. Apud 
vei'o ceteros poetas ne duo quidem spondiazontes coiitinuantur. Trium 
spondiazonton eorumque coniunctorum exempla sunt etiam apud Tlieo- 
critum (Idyll. XIII, 42-44; XXV, 29-31) aliosque Alexandrinos (cfr. M. 
HA.UPT. Opp. II, 78 et Bern, Schmidt. Cat. ed. Prolegg. p. LXVI seq.), 
atque adeo quattuor, apud Eratosthenem Cyren., fr. XV, 11-14 (praeter 
Hom. 11. II, 658-661) aliosque. Cfr. Ludwich. 1. adl. p. 22 seq. De versu 
Catulliano 1 16, 3, qui ex spondeis eonstat totus, infra pauca dicam. 

2) Quo in versu id est magis reprehendendum quod ne quartus quidem 
atque adeo ne tertius et secundus quidem pes dactylicus est, cum in he- 
xametris spondiacis haec fere lex sanciatur ut quartus certe pes dactylus 
sit. Quam legem migravit Catullus etiam in epyllio (c. 64), v. 3 cPha- 
sidos ad fluctus et fines Aeetaeos> et v. 44 «Regia, fulgenti splendent 
auro atque argento», gravius vero epigrammatis 116 versu 3, qui ex 
meris constat spondeis. Hanc autem legem diligentissime servarunt 
Propertius et Ovidius (nam Tibullus a spondiazontibus prorsus abhor- 
ruit), praeterquam quod apud Ovidium (Her. VIII Herm., 71) hexameter 
sic concluditur «Amycleo Polluci»: quod nominis proprii necessitate 
excusatur (contra cfr. Met. I, 117 «... et inaequales autumnos»). Etiam 
in Lucretii libris spondiazonton leges diligenter ac severe servatas 
esse apparet. Ec recte quidem Car. Lachmannus in Comm. Lucr. 
ed. III Ber. 1866, ad III, 198, p. 150 seqq. adnotavit, Lucretium ab he- 
xametris in tres spondeos exeuntibtis abstinuisse; versus enim I, 
559; III, 706 (704); VI, 44 3 orrovSeta^ovTa; habendos non esse, quod in 
verbo dissolveudi (= dissoluendi) dihaercsis quaedam esset statuenda. 
Contra apud Verg.,Aen. VII, 634, «Autleves cett.»,de quo cfr.p.94 adn. 1. 



71 

pulcrum Asiae Europaeque»; 105: c< Quo tibi tum casu, 
pulcherrima Laudamia »; 109: «Quale ferunt Grai Phe- 
neum prope Cylleneum » ; 76,15: «Una salus haec est, 
hoc est tibi pervincendum». Quibus in locis uniuscuiusque 
versus clausula vel tetrasjllaba est (novies, 66,3; 41; 61; 
68,65; 87; 89 ; 105; 109; 76,15), vel trisyllaba (bis, 65,23; 
66,57) praemisso vocabulo anapaesto, numquam vero aut 
monosjllaba (quod perraro fieri etiam apud poetas graecos, 
docet Ludwichius 1. adl. p. 32) aut bisyllaba (qua clausula 
versum spondiacum finire neque Graecos Alexandrinae aeta- 
tis neque eos, qui hos secuti sint, voluisse, sed aliter rem se 
habere apud vetustiores poetas, idem monet Ludwichius 
1. adl. p. 36). 

Quod si quis ad Catullo veniam tribuendam quod is in 
versibus spondiacis, idque etiam in metro elegiaco, uten- 
dis tam multus fuerit, causam artis etiam tum non adultae 
ac firmatae adferre velit, Lucretium ipse ei opponam, qui 
quamquam aetate vel prior Catullo fuit, spondiazontas sic 
raro admisit, ut vix inter singula milia versuum seni se- 
ptenive spondiaci reperiantur. Quid? quod Catullus ipse se 
legem observare potuisse, si voluisset, ostendit carm. 62 
et 67, in quibus spondiacos omnino vitavit. 

Hunc vero frequentem versuum spondiacorum usum in 
recentiorum vel novorum poetarum, qui Alexandrinorum ve- 
stigia persequebantur, deliciis et amore fuisse, colligitur ex 
Ciceronis contrito ac vulgato loco ad Att. VII, 2,1: «Brun- 
dusium venimus VII. Kalend. Decembr. usi tua felicitate 
navigandi : ita belle nobis 'flavit ab Epiro lenissimus On- 
chesmites'. Hunc ancfvdzid^oy-y., si cui voles to5v v^ojrspwv, 
pro tuo vendita». Ac praeter Quintilianum, cui huiusmodi 
yersus nescio quid « permolle » efficere in carminibus vi- 



72 

debantur (IX^ 4,65) ^\ spondiacos perstringit Persius, qui, 
versibus poetae nescio cuius graecissantis adlatis ^\ id, prae- 
ter alia, per ironiam dicit «numeris crudis decorera esse et 
inncturam additam», si quis «versum cludere» didicerit sic 
«... costam longo subduximus Apennino» (1,92 seqq.) ^K 
Cuius generis hexametros Petronius quoque tum irridere 
videtur, cum Eumolpum, vulgarem philosoplium «grandilo- 
quum et tumidum», bellum civile canentem indncit (Sat. 
c. 124; cfr. v. 279: « Alta petit gradiens iuga nobilis 
Apennini ») ^K 

Quem versuum spondiacorura usum insolentem distichi 
naturae adversari ac repugnare, vel ex eo effici potest quod 
apud TibuUum, quem proprio nomine - graece dixeris y.7.-' 
ico/r[y - poetam elegiacum vocaverim, hexametrorum spon- 
diazonton ne unumquidem exemplum reperias: apud Proper- 
tium vero et Ovidium nonnumquam sane in huiuscemodi ver- 
sus incidimus, sed in hac re hi ipsi nominum propriorum 
necessitate plerumque coacti iusta atque idonea excusatione 
fere semper utuntur^-'. Quamobrera in magno errore versari 



^) Quintilianiis lioc loco de versuum clausulis agit, quibus bini pe- 
tles singulis verbis continentur, «nec solum ubi quiuae, ut in his, syl- 
labae nectuntur, Fortissima Tyndaridarum; sed etiam quaternae, cum 
versus c\\x6.iiyxv Apennino et armamentis et Oreione», ac postremo mo- 
net «ne pluriura syllabarum his verbis utamur in fine». 

-) Cfr. A. Persii Flacci, D. lun. luven., Sulpiciae Satt. rec. 0. Iaiin. 
ed. alt. cur. a Fr. Buechelbr. Berol. 1886, p. 10. 

^) Hunc versum Neroni imperatori tribuendum esse, suspicatur Baeh- 
RENSius. Fragmmta cett. p. 368, ad num. 6. 

"*) Quibus modis poetae omnium elegantissimi ac severis^imi mo- 
lossorum et dispondeorum, qui in extremis essent hexametris, nimio 
pondcri atque nulli elegantiae raederi studuerint, satis probabiliter docet 
GuiL. Meyer. Ztir Gcsch. des gr. uml dcs lat. Hexam. (Sitzungsb. der k. 
bayer. Akad. der Wiss. 1884) p. 1036. 

*) Propcrtii carmina septera versus spondiacos oxhibent: qua in re 



equideQi puto, si certe versus elegiacos anto oculos habe- 
nius, Viertelium, qui idcirco spondiazontibus usos esse Ro- 
manos adfirmat, ut carminibus « adderent decorem » (1. 
adl. p. 801 ; cfr. p. 806), aliosve, qui in oblectamentis 
aurium hoc artificium numerant, quo «aures mulcere volue- 
rint, non sententiae gravitatem augere '^»: atque id in 
distichis certe falsum, inquam, esse vel ideo inteliegitur, 
quod haec verba versus spondiacos efficientia ad unum 
fere omnia (si Catulli plerosque excipias locos) vel no- 
mina propria sunt vel a graeco sermone petita, ut id in 



is semel adiectivo latino («Sunt apiul infernos tot milia formosariim» 
111,26,3 [II, 28, 49]), ceteroqui nominibus vel adiectivis graecis usus est 
(I, 13,31; I, 19,13; 1,20,31; 11,2,9; IV [III], 6 [7],13; V [IV], 4,71). Ovidius 
autem in Fastis, quibus neque manus extrema accessit neque adeo hos 
ad tinem perducere per exsilium ei licuit, decies (II, 275; 787; III, 
105; IV, 567; V,-7 ; 83; 87 [quod omisit Viertelius in 1. mox afferendo]; 
535; 731; VI, 341), in Epistulis s. Heroidibus, quae Ovidio vulgo ascri- 
buntur, quinquies (Her. VI Hyps., 103; VIII Herm., 71; IX Deian., 
133; 141; XII Med., 121), in ceteris autem carminibus in exsilio con- 
fectis numquam, in Arte amatoria semel (III, 147, quem quoque locum 
praeteriit Viertelius), versibus spondiacis, idque in metro elegiaco, in- 
dulsit. Denique in A)aorum libris, quos praecipuos tractandos sumere no- 
bis in animo est, bis in spondiazontas incidimus, 1,6,53 «Si satis es raptae, 
Borea, memor Orithyiae» et II, 13,21 «Lenis ades, precibusque meis fa- 
ve, Ilithyia»; sed, iit inpromptu est, in his locis, ut in supeiMoribus, uno 
excepto (Fast. II, 787) nominis proprii et eius graeci excusatio recipien- 
da est; in clausula autem Her. XII I\Ied., 121 verbum latinum «elisis- 
sent» usurpatur, sed praecedente nomine graeco «Symplegades»: ut 
vere dixisse David RuHNKENiUM appareat, hanc sibi licentiam Ovidium 
non permisisse «nisi in nominibus propriis vel certe nominibus pro- 
priis praecedentibus». Cfr. Ant. Viertel. Deversibus poett. Latt. spon- 
diacis, in lahrr. fnr class. Phil. Bd 85 (a. 1862) p. 801 seqq. (quae 
disputatio separatim edita est Lipsiae 1863); W. Meyer. I. adl. p. 1031 
seq. et p. 1038; Luc. Mueller. d. r. m. p. 142 seqq. 

^) Cfr. LuDWiCH. 1. adl. p. 14 et l. Schuermann. in progr. schol. 
(Arnsberg, 1859), cuius hic est index: De genere dicendi atque aetate 
hymni in Apollinem Homerici., p. 7. 



74 

elegiis durae metri ac linguae necessitati equidem tribuere 
malim. 

Quod vero Latini poetae versibus spondiacis parcius 
usi sunt quara Graeci ^^ , in bac re maxime causam 
quaerendam esse puto, quod Romani metra dactylica a 
Graecis acceperunt, atque, ut erant imitatores, versuum li- 
bertati ac licentiae minus indulgere debebant quam ipsi me- 
trorum inventores. Praeterea ut in prioribus quattuor he- 
xametri sedibus spondeos et dactylos sine discrimine po- 
nere licuit semperque licebit, hoc eodem fere iure nihil 
obstat quominus fingamus, antiquissimis temporibus in quin- 
to quoque pede spondeum dactylo substitui licuisse. Quod 
si rarius semper id fecerunt poetae, natura ipsa metri da- 
ctylici hoc facere cogebantur, propterea quod illud requi- 
ritur (id quod in ceteris quoque metrorum generibus fere 
constanter fit),ut praecipue in extrema parte vera ac germa- 
na versus natura in eorum qui audiunt auribus vel eorum 
qui legunt mentibus animisque imprimatur atque ab iis sta- 
tim pernoscatur ; hoc enim primum in praeceptis ponitur, 
ut cuiusvis ordinis metrici finis proprios sibi referat nume* 
ros. Ex quo sequitur, ut hexameter qui troch^o vel spondeo 
(est enim pedum series dactylica catalectica in bisyllabum) 
optime concluditur et quasi sedatur, id paene tlagitare vi- 
deatur, ut in proxiraa sede a postreraa, dactylo tamquam 
in iura paterna recepto vel dioam in hisce servato, na- 
turam suam dactylicam patefaciat. Quam eandem fere 
rationem causamque esse puto quod in posteriore pentametri 
parte ante semipedera duo meri dactyh' esse debent. Cur au- 
tem in distichis raagis quam in carraine epico versus spon- 



') Cfi'. LuDWiCH. 1. adl. p. 18 seqq. 



^5 

diazontas fugerint poetae, causa' haec satis probabilis mihi 
videtur, quod, ut docet Christius, duplex spondeus versum 
hexametrum tamquam ad quietem ducit, cum contra in di- 
stichis cursus, ut ita dicam, rhythmicus in exitu pentametri 
sedetur ac consistat. ^* Quod denique pleruraque voce tetra- 
syilaba quam trisjllaba spondiazontem iinire malueruntpoe- 
tae, id nuUa alia de causa factum esse nonnullis videtur 
praeter hanc, ne postrema syllaba vocabuli duarum vel 
plurium syllabarum, quam necesse esset in arsi seu sub ictu 
esse, durius asperiusque acueretur, atque hexametri cursus 
importunius abrumperetur ^'; equidem vero hanc eandem 
rem non ex aiia causa manasse dico, sed id rectius fortasse 
et apertius sic aliter explicaverim, Romanorum poetas in 
extrema hexametri spondiaci sede tetrasyllabon trisyllabo 
saepius praetulisse ut, id quod in universis hexametris 
ab optimis poetis fere constanter servatur, accentus qui 
dicitur rhythmicus in altera versus parte (post caesuram 
primariam) cum grammatico congrueret. 

lam vero curn Catullus nulla plerumque necessitate coa- 
ctus, sed Alexandrinos vestigiis persecutus, etiam in quinto 
pede contra eam regulam,ad quam postea optimorum poeta- 
rum disticha directa sunt, spondeum admittat, quid est quod 
miremur, in spondeorum usu multo magis adsiduum esse 
Catullum quam ceteros, qui post eum floruerunt, elegorum 
scriptores? Quod partim linguae ipsius latinae naturae, 



') GuiL. CHiiiST. Metrik cett. p. 211: «Diese Regel hatte ihren gu- 
ten Grund, da der doppelte Spondeus den Vers zur abschliessenden Ru- 
he bringt, in den Distichen aber der Rhythinus erst in dem Pentame- 
ter seinen Abschluss finden soll». 

*) Cfr. Ernst E1CH1.VER. Demerhungen uber den melrischen und 
rhythmischen Bau, sotcie iiOer den Gebrauch der Homoeoteleuta in den 
Distichen des Catull, Tibull, Properz und Ooid. Gnesen, 1875, p. 16. 



76 

quae, ut ingenium ipsam illius populi et gravitas ferebat, 
proclivior ad spondeos quam ad dactylos est, et hanc ob 
rera, quod contra fit in lingua graeca, maiore spondeorum 
numero abundat quam dactylorum ^\ partim rei metrique 
novitati atque poetae in hoc genere tamquam tironis, qui 
huic incommodo mederi nesciret, imperitiae tribuendum 
esse existimaverim. Inter enim versus 384, quotquot sunt 
in eis CatuUi elegiis, qiias indicavimus, spondeos inveni 
728, dactylos voro 420 ^', ut paullo minus quam dimi- 
dio superent dactylos spondei apud Catullum ^^ Prae- 



') Romanorum gravitatis et constantiae hoc est etiam indiclum quod 
poetae latini caesuram fortem seu virilem maximeque semiquinariam 
adeo diligere videbantur, ut hanc solam legitimam ac germanam in 
versu liexametro habuisse Varronem traderet Gellius XVIII, 15,2. Lingua 
autem graeca, quae, ut populi ipsius maior erat kvitas ac volubilitas, 
maiore tamquam inconstantia ac celeritate fluebat, dactylis magis quam 
spondeis abundat, neque id solum apud antiquissimos poetas, ut apud 
Homerum, sed etiam apud posteriores atque adeo apud Graecorum, quos 
ita vocaverim, Epigonos, velut apud Nonnum, qui nusquara duo spondeos 
pouit continuos. Hic etiam, praeter alia, caesura illa mollissima ac le- 
nissima, quae x.azd rptTov TOQ-^xiov dicitur, quamque multo saepius, quam 
Romani, usurpant universi Graecorum poetae, tam Irequenter ac paene 
dixi constanter utitur, ut haec fere una legitima in eius carminibus 
videatur. 

-) In horum versuum pedibus enumerandis, cum hexameter et pen- 
tameter in binas partes distribui recte dici possint, quorum singulae 
partes posteriores, si in hexametris paucos admodum versus spondia- 
zontas excipias, immutabiles atque constantes sint, eos tantum pedes 
consideramus, in quibus pro dactylis spondeos ponere licet, h. e., in 
hexametro quattuor pedes priores, priores duos in pentametro. Quod 
idem fecisse video Drobischium - Ein statisiischer Versuch iiher die For- 
men des laf. Hcxam. in Bericht. der phil. hist. Cl. der kim. SHchs. 
Gesell. der IVm. 1866, p. 75 seqq. et, qui eum secutus est, Frid. Car. 
HuLTGRENUS - ObsTv. melr. in poetas cJeyiar. Graecet Rom. Leipz. 1871, 
P. I., p. 4 seqq, 

^) Atqiic proprie carmen 65 (vv. 24) spondcos continet, secundum 
eam pedes enumerandi rationtMn, quam supra indicavi, 49, dactybs 23; 



• 



77 

terea qunmquam etiam Catullus, ut spociera, ita dixerim, 
dactylicam adumbraret ac distichis imponeret ^\ saepius 
dactylis quam spoiuleis incohavit versus, taraen haec ra- 
tio non ea est quae cura Tibulli ceterorumque elegiae 
latinae artificum comparari queat. In versibus onim 384, 
h. e. in distichis 192, principia sunt dactylica 225, 
spondiaca vero 159^'; quae ratio quam differat a ceteris 
poetis suo loco videbimus. 

In his vero distichis genera hexametrorum, in qui- 
bus dactylum tres spondei excipiunt, quod sic fere indi- 
care possumus «r/sss», et pentametrorum, in quibus duas 
priores regiones dactylus et spondeus hoc ordine « ds » oc- 
cupant, longe superant ceteras omnes formas, cum proxi- 
mum locum teneat in distichorum hexametris forma 4issss », 
in pentametris «S5» : adeo ut lex ab Hultgreno condita (1. 
adl, p. 16) vera reperiatur, «principia pentaraetri respon- 
dere principiis hexametri seu hexaraetrum qui est in ca- 
pite dactylicus adiungere sibi pentametrum eodem modo 
structum», et contra (p. 12) « hexametrum spondiacura 



in carmine 66 (vv. 94) spondei sunt 169, dactyli 113; in c. 67 (vv. 48) 
spoudei 92, dactyli 52; in c. 68 (vv. 160) spondei 302, dactyli 174; in 
c. 76 (vv. 26) spondei 49, dactyli 29; in c. 96 (vv. 6) spondei 13, dactyli 
5; in c. 99 (vv. 16) spoadei 35, dactyli 13; in c. 101 (vv. 10) spondei 
19, dactyli 11. 

1) Sic enim ego intellego quod de pentametro disputans Luc. Muel- 
LERUS d. r. m. pag. 145 dicit, thaucl obscuram ob causam eam perfec- 
tissimam iudicari esse pentametri speciem, qua initio metri dactylus 
collocetur, sequenti parte spondeus ». 

-) Quae in singulis elegiis ita separatim distributa inveni : in car- 
mine 65 principia sunt dactylica 13, spondiaca 11 ; in c. 66 princ. 
dact. 63, spond. 31; in c. 67 princ. dact. 26, spond. 22; in c. 68 priac. 
dact. 93, spond. 67; in c. 76 princ. dact. 15, spond. 11; in c. 96 princ. 
dact. 2, spond. 4; in c. 99 princ. dact. 7, spond. 9; in c. 101 priiic, dact. 
6, spoud. 4. 



78 

adiungere sibi pentametrum spondiacum ^^>: quod rectius 
fortasse et raagis perspicue sic ego, quod ad hanc rem at- 
tinet, constituere atque explicare velim: in Catulli distichis 
multo plures esse spondeos quam dactylos, sed ita tamen ut 
initia dactjlica, et in pentametrorum capitibus et in hexa- 
metrorum, versuum numerum a spondeis incipientium ex- 
superent. 

In his autem CatuUi carminibus elegiacis prioreni pen- 
tametri partem ex meris dactylis undevicies, ex meris 
spondeis sexagies constare repperi. 

Hac quoque in re CatuUum ab optirais elegiae latinae 
scriptoribus difFerre et Alexandrinorum poetarum imitato- 
rem esse apparet, quod in pentametrorum clausulis (ta- 
ceo enim de hexametris, de quibus sane nunc non atti- 
net singillatim disputare ^') iusto saepius vocabulis trium, 
quattuor, quinque syllabarum utitur ^': quod quantum ab- 



^) Cfr. praeterea eius Statistische Untersuchungen des Distichons 
p. 3 (in Bericht. der phil. Cl. der kon. Sachs. Gesell. d. Wiss., 1872). 

^) Nam inter hexaraetrum epicum Cqui a nostro proposito alienura 
est) et elegiacura nihil paene interesse et iam supra ipsi monuimus 
et nuper demonstravit Hultgrenus 1. adl. (Observ. metr. cett.) P. post. 
pag. 1 seqq., Catulli, Ovidii, Tihulli (cuius in carminibus carmen quo- 
que versu heroico conscriptum incerti, ut videtur, poetae in Messallae 
laudem traditum est) hexametris epicis et elegiacis in iudicium voca- 
tis atque inter se comparatis. Praeter alia, in hexametrorum clausulis 
elegiacorum saepius quam in epicorum trium syllabarum verba fre- 
quentiora sunt quam duarum: cuiiis rei causam nullam hac veriorem 
esse puto, quod cum longe optirae vocabulo bisyllabo claudatur disti- 
chon, pauciores praesto erant voces bisyllabae ad hexaraetrura cle- 
giacum concludendum (cfr. Hultgr. 1. adl. p. 3): egregie enim finiri 
putabant hexametrum aut vocabulo dactylico, insequente trochaico (vel 
spondiaco), aut bacchio (vel araphibracho) antecedente trochaico. 

3) Atque adeo septem syllabarum vocabulo nominis patronyraici, 
quo totara pentametri partem posteriorem explevit, usus est Catullus 
68,112: «Audit falsiparens Amphitryoniades». Huic fere sirailis est ver- 
sus 68,74, cuius hemistichium prius vocabulo «Protesilaeam» contine- 



79 

sit a norma illa, ad quarn poetae posteriores, iam Tibullo 
praeeunte, Ovidio vero maxime legem sanciente, disticha 
elegiaca direxerunt, ut pentameter verbo bisyllabo num- 
quam fere non concludatur, infra demonstrare studebimus. 
Qua in re in iis Catulli carminibus elegiacis, quae singilla- 
tim examinanda suscepi, haec fere sunt animadvertenda: 
Vocabula trium syllabarum, h. e. anapaesta,in pentametro- 
rum claiisulis inveniuntur quadraginta tria, quattuor 
syllabarum, h. e. choriambica, quinquaginta sex, 
quinque syllabarum decem ^\ cum reliquae clausulae, 
exceptis clausulis unius syllabae carm. 76,8 et septem syl- 
labarum carm. 68,112, omnes bisyllabae sint ^\ Hae vero 



tnr. Etiam cfr. apud. Propertium, IV (III), 6 (7), 22 « Athamantiadae», 
IV (III),I3 (14),14 «Thermodontiacis»,et apud Ovidium, Ib. 506 <Bere- 
cyntiades». In cuius aliusve generis verbis sesquipedalibus utendis, 
magna sonantibus illis quidem sed tamen inanibus, quae propter no- 
minum propriorum necessitatem plerumque excusantur, nemo, quan- 
tum scio, in metro elegiaco eo processit ut ex duobus vocabulis pen- 
tametrum componeret: quod in posterioribus poetis fecit Cl. Rutilius 
Namatianus I, 450: «Bellerophonteis sollicitudinibus». De clausulis au- 
tem monosyllabis apud Catullum mox infra dicemus. 

') Quae clausulae sic proprie distributae sunt in singulis elegiis: 
clausulae trium syllabarum reperiuntur in carmine 65 quattuor; 
quattuor syll. tres; quinque syll. u na: — in c. 66 claus. trium syll. sex; 
quattuor syll. viginti sex; quinque syll. tres; — in c. 67 claus. trium 
syll. sex; quattuor syll. quattuor; quinque syll. tres; — in c. 68 
claus. trium syll. viginti sex; quattuor syll. tredecim; quinque 
syll. duae; — in c. 76 claus. triuni syll. una; quattuor syll. tres; 
quinque syll. nullae; — in c. 96 claus. trium nut quattuor syll. nullae; 
quinque syll. una; — in c. 99 claus. trium aut quinque syll. nullae; 
qnattuor syll. quinque; — in c. 101 claus. trium syll. una; quat- 
tuor syll. duae; quinque syll. nullae. 

^) Quibus In locis enumerandis nullam enclitici es aut est, quod 
elisione vel per aphaei'esim verbo superiori adhaereat (cfr. Christ. Me- 
trih cett. p. 208 seq.; Zamb.\ldi. Metrica cett. p. 250), rationem habui: 
ut 66,10 «Levia protendens brachia pollicitast» pentametrum vocabulo 
quattuor syllabarum, 67,14 « Ad me omnes clamant: ianua culpa tuast» 



80 

clausulae si inter centenos versus pentametros quotae sint 
scire voluraus, id ex iis quae nunc appono apparebit : In 
pentametris enim 192 clausulae trium syllabarum hanc fere 
praebent rationem : 22,34 y^,, quattuor syllabarum hanc : 
29,16^0, quinque syllabarum hanc : 5,20 Yg. Ex quo confi- 
citur, ut duarum syllabarum clausulae pentametrorum, quae 
in universis, quae consideravimus, CatuUi carminibus elegia- 
cis non plures sunt quam 81, cum postea apuct TibuUum, 
maxime vero apud Ovidium, clausulae bisyllabae solae pae- 
ne legitimae sint habitae, hanc fere exhibeant rationem : 
42,18 y^; ut non plus fcre quam alter et quadragesimus 
quisque versus pentameter vocabulo bisyllabo concludatur ^K 
Praeterea distichorum ordines metrici (ordines metri- 
cos distichoruni eos intellego qui et in hexametro et in 
pentametro ex caesura liunt) similiter si tiniuntur, eflicitur 
iit una quaedam spiritus ac soni intentio oriatur, quae 
graece aovsTsvta dicitur, ut languescat omnique varie- 
tate careat oratio; qua in re peccavit nonnumquam Ca- 
tuUus, ut 67,21 seq.; 68,31 seq. cett., ubi uterque pen- 
tametri ordo et prius hexametri hemistichium vocabulo 



voce bisyllaba fliiiri statuam (cfr. Lachmann. in Coium. Lucr., p. 65 
seqq., ad I, 993). Aliter rem se habere pato 76,8: «Aut facere, haec 
a te dictaque factaque sunt» : quo in versu clausulam esse monosylla- 
bara, nt equidem censeo, dicendum est, cum et non fiat elisio et vox en- 
clitica q»e praecedat et sunt arsis ictu acuatur; quamquam alii,verl)i 
gratia Luc. Muelleuus — liei metr. Poett. Latt. pmet. Pl. ct Ter. Sum- 
tnariirm. Petrop. 1878 pag. 46, monosyllabum «siint» lioc loco iure 
enclisis excusandum esse censcnt. 

') In hasce pentametrorum clausulas nuraeris persequendo prae- 
taerii, ut res erat parvi aut nullius momenti, clansulas duas, quas su- 
pra indicavi, quarum altera soptem syllabarum, altora monosyllaba est. 
Scx vero syllabarum clausulara in horum Catulli carminum olcgiacp- 
rum pentametris nuUam repperi. 



81 

anapaesto clauditur ; quod numquani facorc ausi suut ne- 
que Tibullus neque Ovidius (cfr. contra Prop. I, 18,23 
seq. ; III [II], 13 [20], 7 seq. : sed hoc distichon nomi- 
num propriorum excusationem habot); etiam vocabula cho- 
riambica eadom ratione usurpavit Catullus 66,93 seq.: « Si- 
dera corrueriut utinam ! coma regia fiam : — Proximus 
Hydrochoi fulgeret Oarion!»; ubi tamen in penta- 
metro alterum vocabulum externum ac peregrinum est, 
alterum nomen proprium. 

Ut alia, quae a severiorum poetarum elegiacorum usu 
prorsus aliena sunt, in Catulli carminibus elegiacis per- 
sequamur, hac in re quoque eum Graecorum maximeque 
Alexandrinorum poetas imitatum esse perspicuum est, quod 
saepe plurium distichorum continuatione serieque verba ac 
seutentias raiscet et confundit. Cum enim, id quod, ut su- 
pra vidimus, veteres grammatici ipsi animadverterunt, 
haec universa fere sit distichi elegiaci lex, ut in singulis 
distichis singuli pentametri plerumque et orationem finiant 
et sententiam, mirum est quam crebro haec lex a Catullo 
violetur vel, ut rectius loquar, quantum absit ut in hac re 
CatuIIus, qui huius legis praesensionem ac suspicionem 
fere nullam habere videatur, cum elegiae latinae princi- 
pibus comparari possit. Is enim saepissime non solura ver- 
borum complexionem unam per plura disticha volvere, sed 
etiam hanc nonnumquam in medio vel pentametro vel he- 
xametro subsislere passus est, vel a medio pentametro orsam 
sententiam per hexametrura circumflexam in medio rursus 
pentametro distichi subsequentis finiit. Quod CatuIIi carmi- 
na elegiaca vpI cursim legonti in promptu manifestumque 
est. In carm. enim 65, - ut nonnulla exempli causa adfe- 
ram-, quod ex 24 versibus constat, nullum fere est disti- 

6 



82 

choii qiiod secundum eam tamquam lcgltimam quam dixi- 
mus carminis elegiaci normam terminetur. Exce[)tis enim 
versu 8, qui valida interpunctione notatur (quamquam post 
versum 8 quaedam excidisse etiam ex versus Oexordio: 
«Adloquar cett. », per s> patet ^'), et versu 22, qui mi- 
nore vi interpungitur, reliqua disticba nuUa prorsus aut 
deijili admodum interpunctione distinguuntur. lam vero 
cum taceam de longiore versuum continuatione atque am- 



') In Mauii. Hauptii editione, a Ioh. Vaiileno recognita (Ed. V, 
Li[)s. 1885), atque in aliis editionibus posf, versnra 8 nulla asci-ipta est 
lacunae nota, sed versam 8 subsequuntur sex illi versus praestantis- 
simi, quibus Catullus tamquam naeniis tristissimis fratrem mortuum 
lamentatnr: «Tu mea tu moriens... adempte mihi»: quos ex aliis Ca- 
tulli carminibus dcpromptos liuc quidam, auctore Lachmanno, refe- 
rendos esse censuerunt, ut lacunae damnum compensaretur. Quod au- 
tcm versus 9-14 post carrainis 101 versum sextum, nonnulli, auctore 
Haasio (in Miscell. p}ul. Vratisl. 1861 III, p. 13 seqq.), inserendos esse 
opinati sunt, Luciani MuELLEai verba ad nostram rem optirae facien- 
tia (cfr, p. 83 seq. et adn. 1) mutuamur sic disputantis : «Mitto quod per se 
videbitur permirura quanam causa sit effectum, ut versus illi tam lonj^e 
aberrarent a sua sede. Sed quod dixerunt quidam eosdem si retineren- 
tur in carm. 65 nimis retardare oi'ationis cursum, obliH sunt iUiaimi- 
les 2Mrentlieses et alibi et r/utnme in elegis Catnlli occurrere coynphires. 
Et iniecta memoria fratris, cuius omni occasione cum raaxima pietate 
celebravit memoriam, cum paullo longius aberrasse ab argumento car- 
minis quid hercule hoc loco magis mirum quam in c. 68 (19-26.89-100)?» 
Deinde haec generatira atque universe observari iubet: «Oranino no- 
tandum cantores Eupliorionis Alexandrinis poetis obsecutos longiorcs 
digressiones adeo non reforraidare, ut potius veheraenter probent». 
Praef. p. XXXII seq. Poetae enim Alexandrini, quos iraitatur CatuUus, 
in hoc digressionum usu multi erant, quippo qui acri spiritu et vi ca- 
rentes his remediis nimis frigide et putide exquisitis sincerura tam- 
quam colorem aspergere ac verum sanguinem se suis carminibus in- 
fundere putarent, ut lyrico quasi irapetu abrepti vcrbis rebusque re- 
dundantibus resistere non posse videreutur. Quocirca lepide ille quideni 
et vere Alexandriain noniinat «den Wi ntcrgarten der griechisclien 
Poesie» C. P. Schulzius. Rom. Elegih. Eine Ansirahl ceit. BevUn. 1879 
Einl. p. 5). 



bitu, cuiiis prior pars .-i particula « Etsi » (vv. 1 soqq. - -o:'- 
Ta7Jcj, altera a particulis « Sed tamen» (vv. 15 seqt]. - a-c- 
(Joaic) incipit, quibus etiam verba indo a v. 4 «... tantis 
tiuctuat cett. » usquo ad versum 14 per r.v.ch^i^yu seu 
interclusionera media interponuntur ^*, quid dicam de ver- 
sibus 10-11, in quibus verbum «Aspiciam » hexametro 
alterius distichi, pronomen autem obiectum «te* penta- 
raetro distichi superioris continetur? Verbum jpsum « ad- 
loquar-p (v. 9), cum nullo pacto cum iis quae proxima 
sunt convenire possit, necesse est cura versu vel versibus 
superioribus, qui lacuna hausti sunt, ante coniunctum 
fuisse statuamus. Omnium vero longissima distichorum 
com[tlexio per versus quattuordecim in carmine 66 vol- 
vitur, in qua, ut leviora alia quaedara missa faciam, id 
maximam videtur habere offensionera qnod nomini «cae- 
sariem», quod est in pentametro distichi superioris (v. 8), 
verba apposita « falgenlem clare » hexametri subsequentis 
(v. 9) respondent; praeterea pronomen 4:qui» primi ver- 
sus post quinque demum versus verbis <Lldem... ille Go- 
non» declaratur et definitur. Cuius generis, ne in re mo- 
lesta ac taedii plena pluribus verbis commoremur, ahos 
satis habeo locos nude ac sirapliciter indicare, ut vv. 24- 



') EaJem fere verboi'uin collocatio ratioque disticliorum est 66,69-78, 
ubi inter duas oratioiiis partes, quae sibi per jrpoTaaiv et aTrcooatv re- 
spondent (vv. 69 seqq. «Sed quamquam cett.» et vv. 75 seqq. «Non his 
tam laetor rebus cett. »), verba «Pace tna fari cett. » (vv. 71-74) per 
napiv^saiv interieeta suiit. Qua in re quantum periodorum, quas vocant, 
conformatio et structura Catulli dilferat a simplici minimeque artiflciosa 
Tibulli, qui ab omni Alexandrinorum imitatione alienus plane suus est, 
satis elucetex tabeliis et ex iis quae adnotavit Akmilius Clemens. De 
CatuUi periodis. Guelf. 1885 p. 39 seqq. Cfi', etiam Otto Franke. De ar- 
ti/iciosa carminum Catullianorum compositione, Gryphisw. 1866. 



84 

25; 52-54; 60-61; 65-67; 79-83; 84-85; 89-91; 
c. 67,1-3; 68,11-13; 15-17; 27-30; 37-40; 70-72; 
73-75 cett. lii longioribus autem distichorum comple- 
xionibiis, praeter eas quas attulitnu^, hae sunt numeran- 
dae: 65,15-24; 66,59-68; 68,1-10; 57-66; 70-76; 
79-92; 105-116; 1 19-130 ; 76,1-6 ; totum carmen 96 ; 
101,1-6. 

Etiara subiciam locorum numeros eorum, do quibus 
nunc quaerimus, CatuUianorum carminum, ubi inter sin- 
gula disticha aut nulla ^^ aut debilis aut gravis interpun- 
ctio est. In versibus enira 384, vel, ut verius dicara, in 
versibus 368, i. e. in pentametris 184 (nam ex octo illis 
carminibus extremura quodque distichon deducendum est, 
cum post hoc nulla alia interpunctio esse possit nisi ple- 
na), interpunctio noglecta est vicies ter ^>, fortis inter- 
punctio invenitur ter et octogies ^', cura in ceteris lo- 
cis, qui sunt 78, disticha leniter distincta sint ^': hoc est, 
in dislichis 184 duodena centesima (rectius 12,50yo) 
interpunctiono nulla, quadragena quina centesima 



') Cum longiores disticliornin complcxioiies mittam, ubi saepins ne.irle- 
gitui" interpunctio, tum quoque nullam statuo iuterpunctionem essc cum, 
etiamsi comma sit post extremam peutametri partem, tamen non prius 
logice et grammatice, ut ita brevitatis ac perspicuitatis causa lo- 
quar, expletur sententia quam ad proximum distichon perventum est. 

^) Atque proprie in carmine 65 ter; in c. 66 octies; in c. 67 se- 
mel; in c. 68 undecies; in ccteris carminibus elegiacis numquam. 

^) Quas interpuuctiones in singulis carminibus elegiacis sic distri- 
butas inveni: in carm. 65 sunt tres; in c. 66 viginti et una; in 
c. 67 tredecim; in c. 68 triginta tres; in c 76 octo; in c. 90 
uullae; in c. 9i quattuor; in c. 101 una. 

■') In reliquis CatuIIi carminibus, metro elegiaco compositis, quae 
ad genus epigrammaticum propius accedunt quam ad elegiacum, cre- 
briores aptioresque cernuntur, quao res facilis est, ut in genere epi- 
grammatico, ad intellegeudum, distichorum conclusiones. 



85 
(rectius 45, 10°/^) interpmictione forti, denique q u acl r a- 
i^ena bina centesinia (rectius -12,39°/^) debili inter- 
punctione notantnr ^'. 

Sed ad alia pergamus. Quamquafn, nt supra diclum 
est, per synaloephen vel elisionem syllabam detrahcre in 



') Qnam vci'o Catnlliis in sententias plnribns distichis «lassas one- 
rantibns aures» impediendo modum non rotinuerit, ut poetas graecos 
atque imprimis Alexandrinos ipsos Inc i ; ro superaret, coUigi fortasse 
potestcx hoc Callimachi loco cum Catulli versibus comparato (dummodo 
ne ea quae coniectando supplevit 0. Schneiderus, ut demonstraret «vix 
qnicquam Callimachum sci-ipsisse quiu Catnllns expresserit» Callima- 
ciica. Li|ts. 1873, Voi. II, p. 149, vera esse putemus), ubi Catullus duo- 
rum distichorum ambitu, quorum altero alterius sententiam, omni in- 
terpunctioue iuter duo disticha sublata, explet, ea reddidit quae Calii- 
machus uno disticho significaverat: 

Callim. Ei'; tov Bsoov. ttXcx. Anth. Lyr. Ed alt. cnr. Tli. Bergk. p. 154, 
n. 100: 

'H [XS KdvtOV 3^>>S'|)£V £V TJ3'pj TOV B = pOV:'xY)5 

^ooTpuy^pv, cv >ii'.vYi rtaaiv i^r}X.s rso'?. 

Cafiill. 60,7 seqq. : 

Idein me ille Conon caelesti in lumine vidit 

E Beroniceo vertice caesariem 
Fulgentem clare, quam cunotis illa deornm 

Levia protenJ;H3 brachia pollieitast. 

Cfr. etiam Callim. n. 109: '"■" Xa/.u/jtov cJc a-dXojTo yavo;, — yaidS^sv 
avraXXovTa >cax:v pu-ov oi' fzsv s^r/vav, cnm Cat. vv. 48 seqq: «Iu|)piter, 
ut Clialibon omne genus pereat, — Efcqui principio sub terra quaerere 
venas — Institit ac feiTi frangere duritiem!» 

Itnquc quod Naekius libri de Callimachi Hecale pag. 9 doctissime 
cxposuit de propria Callimachi «iuberfate* seu 's.loquacitateT, hisce certe 
loeis verius de Catullo, eius sive iutcrprete sive imitatore, quam de Cal- 
limacho ipso dicendum est. Plurium autem versuum ambitum et com- 
])reheiisioiiem, quam, a grammaticis verbo sumpto, appeJlant, ut sn- 
pra dixi, «periodnm», sic ego intellego ut statuam tum fieri periodtim 
cum vel unum enuntiatum vel, quod saepius usu venit, plnra enun- 
tiata (et primaria et secundaria) non uno disticho, sed vel tribiis ver- 
sibus vel pluribus continentur. Ceterum de parte ea rei grammaticae 
et metricae, quam nunc dicunt «i»eriodologiam», cfr. Clemens. I. adl. 
cap: <\Quid sit periodus» p. 4 seqq. 



86 

caesurae sede metro nec in pentarnetro nec in ceteris ver- 
sibus adversatiir aut officit (tiniri enim iudicatur vocabulum 
syllaba quae est ante elisionis locum), taraen id constat, 
hanc licentiam eleganLissimis poetis elegiacis minus esse pro- 
batam ; Catullus autem hac in re quoque minus diUgentem 
fuisse ac religiosum qnam ceteros, ex iis efficitur exemplis 
quae sedulo collegi et nunc appono. Fit enim elisio apud Ca- 
tullum in pentametri incisione 67,44: c< Speraret nec lin- 
^ua m esse nec auriculam »; 08,10: «Muneraque et Mii- 
sa.ruin hinc petis et Veneris»; 50: «Cessarent tristique 
imbre madere genae»; 82: «Quan voniens una atqu^ al- 
tera rursus hiemps»; 90: « Troia virum et virtuti^^w o- 
mnium acerba cinis»; 99,12: «Non cessasti omnique ex- 
cruciare modo»; 101,4: «Et mutam nequiqua//i adloque- 



rer cinerem ^^». 



Episynaloephes autem exempla versuum hypermetro- 
rum in hisce CatuIH carminibus elegiacis nusquam prorsus 
invenias, idque dicendum (quam rem supra leviter attigi) 
de universo metro elegiaco '^K Quod vero apud Catullum 



') CtV. in epij^rainmatutn peiitametris: 71,6 « oJoiv ipsc > ; 73,6 
«atque unicum^>; 77,4 «eripuisti omnia»; 87,8 (75,4) «amaiv omnia»; 
88,6 «lympharw/u abiuit»; 90,4 «Persar«;u impia»; 91,10 «quacumqu^ 
est»; 95,2 «nonamqu(? edita»; 97,2 «cul/(»i olfacerem»; 104 4 «cum Tap- 
pone omnia>. (EiCHNEiiUS, Bemtirk^mgen cett. p. 4, huc refert 91,2 «In 
inisopo hoc nostro, hoc perdito amore fore»; sed perperam ille quidem, 
meo certe iudicio, cum lioc loco elisio non liat inter uLrumque peuta- 
metri heraistichium, sed in priore tantum, atque ea extrema, versus 
parte). A qua licentia prorsus abhorruerunt Tibullus et Ovidius; id 
contra bis admisit Pi-opertius (1, 5,32 «...irapunt' illa...»; IV (III), 22,10 
«... Antaei(iu(' Hesperidumque... >). 

-) N'e traiectionis quiilem exemplnin ulluin roi^eritur apud poetas 
Romanorum elegiacos. Qua in re conferenda sunt quae de nomine pro- 
prio Tuticaiii facete ait Ovidius ex P. IV, 12, 1 seqq. (maxirae v. 7 
seq.); cfi'. 14, 2. Episynaloephen autem et traiectionera non omnino fu- 
geriinf elogiogi-nplii nraeroi-nm ; c[\'. I-angen. I. adl. p. 2 seq. 



87 
in epigrammatis scmel hexameter et pontameter quasi 
per syiiaphiam, iit in metris T-jva^^r/^Vojc s. conexis, inter 
se cohaerere videntnr (115,5-0 «...saltusque paludes- 
qne-Usque... »), id non tanti est, ut nnivorsam illam di- 
stichorum legem intirmet aut tollat ; nam et, si vere i(a 
scripserit Catnlhis, unura lioc sit exemplum universae illi 
regulae ac normae contrarinm, et, quod maioris est momen- 
ti,ea lectio non admodum certa est, cum in nonnullis codici 
bus, quamquam non ilH quidem oplimae notae sunt, scriptum 
legitur etiam : «saltusque paludes» vel «altasque paludes » 
(quod probarunt ac receperunt Froehlichius - Vorschldge 
zur Bericlitig. dcs Textes cett. Monach. 1849, et Boehmius- 
Quaest, Cat. Bonn. 1862): hinc hominum doctorum con- 
iecturae proiiuxerunt, ut Rossbachii «latasque paludes», 
Bergkii «salsasque paludes», aliorum ^'. Quod vero Adol- 
phus Roeckius {De CatuUian. carm. re gramm. et metr. 



') Fateor omniiun iiiaxime mihi arridere Rossbachii coniecturam, 
riuae a codice Datano (qni praebet altasque) non mnltum recedit 
(quamquam huius codicis auctorilatem, quam post Lachmannum habe- 
bat, imminuit ac labefactavit Raeiirensius); praeterea totius loci sentcn- 
tiae optime respondet. Certe vulgata lectio saltusque nullo pacto, ut equi- 
dem opinor, ferri posse videtur: nam et saltiisque a verbo saliu, qund 
antecedit, pi'ofectnni esse veri simile est, et saltns ])Ost silvas supervaca- 
neum fere dixeris. Igitur in saltu.sque adiectivum aliquod latere puto, 
quod cum paludes coniungatur et verbis superioribus ingentes silvas 
congruat, ut latasque (Rossb.), vastasque (Pleitn. et Ries.) vel etiam, 
nt ipse conicio, raagnasque. cui adiectivo ea, quae sequuntur, //«^(/^(7... 
luaximus... magna quasi respondere et concinere videantur. Neque 
abest suspicio, ut etiam licet conicere, Catullum scripsisse tardasqtie vel 
lentasque; quod haberi potest tamquam epifhetnn ornans paludum, ut 
de harum aquis dixit Vergilius Georg. IV, 479; c£v. stantes paludes apud 
Horatium, Carm. III, 27, 9. Bergkii autem coniecturam salmsque omnino 
reiciendam esse censeo, namque adiectivum qnod est salsus neqne paiii- 
dum epitheton ornans Iiaberi potest, neque in loci sententiam apte qua- 
.drat: quamquam id a vulgata codicum lectione {—saltusquc) qnani 
minime discedere patet. 



88 

Vratisl. 1872) p. 72 ad hiiius loci lectionem plerisque libris 
traditam retinendara, nuliam aliam adfert causam praeter 
hanc, quod Catulhis certum episynaloephes exemplum aho 
quoque loco, 64,298-299, praebeat, id obhvisci videtur vir 
diligentissimus, altero loco metrum esse heroicum, altero ele- 
giacum ^K 

Nemo etiam ignorat id scriptores rei metricae universe 
docere, sedulo cav(3ndum esse, ne cuiusque ordinis raetrici 
finis ex vocabulo monosyllabo constet (dummodo ne sit en- 
cHticum et per elisionem proximo ac superiori verbo adhae- 
reat aut ad rem eftingendani et expriraendam adhibeatur). 
Quam logem ab optimis Romanorum poetis elegiacis ple- 
rumque observatam Catullum haud raro maxirae in prioris 
pentametri parte violasse, ex iis intellegitur locis quos. 
iis exceptis^ in quibus monosjllabum coUidatur, appositurus 
sum. (Attamen haec fere omnia ideo tolerabiliora videntur 



1) Risai autem movendo compai-ata suiit quae scripta legimus in 
Commenf. ad Pnesies cle Cntnlle trad. en vers franc. par Eug. Rostand 
avec un Comm. crit. et expl. par E. Benoist et Em. Thomas. Paris 1890, 
Vol. II, p. 807: «on defend ici rhypermi^tre en disant qu'c\ la fin de 
renumoration, il donne bien Tidee d'espaces prolonges u rinlini». Quae 
nimirum eadem fere ante scripserat Ellisius - .1 Coynmentary on CatnUns 
Oxf. 1889. Sec. Ed. p. 499 « Tlie hypepraetrical qae oi paludesque con- 
veys the idea of inrtnite continuity, like \QTg\Vi imgnent ipsique ne- 
potesque. Aen.IV, 263». Hexametri hypermetri (hoc uomine in vulgus 
accepto usus snm, quamquam liaecalicna verbi signilicatio esse videtur; 
cfr. Luc. MuELL.(7.r. 7H. p. 293)nulluin aliud exemplum in distichis inveni, 
nisi in quodam in Macrinum epigrammate, cuius hi sunt extremi versus: 
«nam pius et felix poterat dicique viderique: — impius infelix est et erit 
merito». Fragm. cett.&l. Haehr. p. 380, n.7, vv. 5-C; cfr. etiam Anth.Bnnn, 
cett. II, n. 111 et Bunn.—Meyer. cett. I., n. 800. Sed hic quoque, etsi 
plura verbain hac re nullius momenti impendere pretinin operae esse 
non videtur, de loci lectione ambigitur: nam et Baehrensius prius edi- 
derat dici nfqn.- videri (ib. in app. crit.) et hanc lectionem exhibent 
nonnulli codices: dici atque videri — cui imperinm vel imperium; cfr. 
r.Aiiiii. 1. adl. et Aiitli. Dnrm. — Meyer. II, p. 204, in Adn. ad num. 800. 



89 

quod monosyllabnm aute monosjUabum est, ut, id quod 
ipsi docent rei metricae scriptores, niinus aures oilendat 
monosyllabum in extremis hemistichiis positum) : 60,28 
«... n n ...»; 52 «... se.. »; 68, S «... m e n s ...»; oO «... non 
est turpe... » (quo ioco est minime encliticum consideran- 
dum esse puto, cum praeterquam quod non eliditur, tertiae 
arsis ictu feriatur; cfr. in e.\:trema posterioris hemistichii 
parte «... dictaque factaque sunt » et quae ad hunc locum 
adscripsimns ad p. 79 seq. adn. 2 ^') ; 52 «...me...»; 156 
«.. qua...»; 76,2 «...se...»; 8 «...te...» 10 «...cu r. .. ^*». 
PauUo autem duriorem asperioremque esse Catullum in 
verbis elidendis (taceo de elisionibus iis horridulis quas in 
caesnra pentametri fieri iam vidimus, et de aliis quae levio- 



") Niillam i^itup rationern habeo harum vocum monosyllabariim: 
aut in exti'. pent., ut 66,10 «... pollieita est (cfr. v. 34); 67,14 «...culpa 
tua est»; 68,30 «...miserum esti; 68,160 «...dulce mihi est»; aut in 
med. pent., ut 68,22 «...una tota est nostra...» (cfr. v. 94); 46 «... fa- 
cite haec charta...»; 154 «...solita est mnnera...»; 76,14 «...verum hoc 
qua jubet...»; 16 «... sive id non pote...»; 26 «..reddite mi hoc pro...»: 
in omnibus enim liis locis aliisque id genus vel propter elisionem vel 
propter elisionem et enclisin verbum raonosyllobum in unum tamquam 
corpus cum vocabulo quod praecedit confundi atqne coalescere dici 
potest. 

^) Cfr. in epigrammatis 70,2 se; 72,2 rtie ; 6 es; 11,10 sis; 81,2 tu ; 
'^lAquid; 83,4 quod ; 6 est ; 86,2 sic ; 87,2 me; 91,6 rne; 92,2 me; 93,2 .v?s.- 
106,2 se: 107,2 cst ; 110,4 fers ; 114,2 res. Cuius generis exeraplorum 
omniura maxirae intolerandura est 111,2 «Nuptarum laus e laudibus exi- 
miis»; nam praeterquam quod in extrema prioris hemistichii parte mo- 
nosyllabum est, caesura eae voces dividuntur quae arctissime inter se 
iungi debeant, ut praepositio et noraen liac elatum. Clausula vero mo- 
nosyllaba in posteriore pentaraetri parte abusus est Martialis; cfr. 
MuKijj. d. r. m. p. 2?5. Exitus autem pentametri monosyllabus a Graecis 
quoque studiose vitatur: quod poetas elegiaoos decore elegantiaque cora- 
raotos ol)servasse apparet, nam cnm 'disticlii naturam eiusmodi esse 
sentiamus ac videamus ut numerus in pentametro ad rtnem properans 
placiile quasi delluat, facile intellegitur, voce monosyllaba in flne posita 
versus tenorom cursumque tamquara olTcndi atque asperius interrimipi. 



ra videntur), ex his constat exeraplis, f|Uae ex illustrioribus 
gravioribusque delegi : - in priore hemistichio seu ante cae- 
suram: G5,22c<Dum adventu...» (intoleranda sane verbo- 
rum collisio quae fit in arsi, et ea in monosyllabo in m litte- 
ram exeunti atque in prirao versus pede '^); 36 « Captam 
Asiae Aegypti>; 76 « Afore me a dominae»; 67,14 «Ad 
me omnes;.. »; 30 «Qui ipse...»; 42 «...cum ancillis »; 68,4 
« Sublevem et a mortis»; 14 «Ne amplius... »; 16 «...cum 
aetas»; 26 « Haoc studia atque omnes»; 90 « Troia vi- 
rum et virtutum || omnium... »; - in posteriore autem he- 
stichio seu post caesuram (id quod perraro admittitur a 
ceteris ^* , atque adeo in quibusdam certisque locis fere 
numquam fit : ut Ovidius numquam ibi verbum elisit in 
vocalem longam aut in m litteram desinens ^'^): 68,90 «vir- 
tutum 11 omniura acerba cinis»; 100 « terra aliena solo»; 



') Idem etiam in primo hexametfi pede saepius peccasse Catullnm, 
qnod facere nnmqnam ausos esse ceteros poetas elegiacos principes, 
optirae docuit et exemplis prolatis conrtrmavit Fra.nc. Froehdius. De 
h"xarii. lat. in Philol. XI (1856) p. 533 seqq. 

^) Quod vero elisio patientins et commodius in priorem pentametri 
partem recipitnr, quam in posteriorem, id ex hoc fiictum esse vide- 
tnr (nt in ceteris fere versunm generibus), quod cnm elisione pen- 
tametri cursns, ut dicam ita, rhythmicus retardetur, id magis in priore 
vcrsus parte, quae liberior est, quam in posteriore, quae severioribns 
legibus astringitur, toleraniium esse videbatnr. Attamen ea inconcinnior 
asperiorque liabebatur elisio quac in primam versus sy]lal)am incide- 
ret, propterea quod statim in principio nnmerum turbari atque obscu- 
rnri minime placebat. 

'■) Constat enim id sibi Ovidiura proposuisse, utin syllabis in ra lit- 
teram finientibus elidendis has eodem loco haberet quo longas vocales. 
Cfi". Luc. MUELLER. reher die Elisinn nra Eude des lat. Ilexaia. in lalir- 
hiinli. flir cla.tx. Phil. LXXV (1857j, p. 482 et lo. Draheim. Ve arte OvuJii in 
I/erra. XIV (1879), pag. 255. Praeterea in pentametri prima postorioi-is 
liemisticliii syllaba non admittunt boni poetae elisionem: quam legem 
nonnnmqunm raigrat Catullus, nnmquam Ovidius, semol Tibnllnsd, 4,50) 
et Propertins III (11), 6(14), 10. Cfr. FROEiin. 1. adl.De he.v. lat. cctt. p. 534. 



91 

106 «dnlcius atque anima»; 152 «atque alia atque a- 
lia » ; 158 « nii omnia nata bona » ; 70,4 «numine abu- 
sum iiomines»; 99,4 « me memini esse cruce ^^». Elisio- 
nis vero exempla in tertia arsi (in qua sede, nt in quarta, 
Ovidius eam omnino fugit) haec fere sunt (voces encli- 
ticas es, eU praeterii, cum harum elisio in extremo he- 
mistichio priore non rnaiorem offensionem habere videatur 
quam in extremo homistichio posteriore): 68,46 «... et fa- 
cite haec»; 76,14 «... verura hoc»; 16 «... sive id»; 26 
« mi hoc ». Duplex elisio, in tertia et quarta arsi, 68,82 
«... una atque altera... ^'». 

In ahis denique (ut haec summatiin indicemus), quae 
ab optimorum poetarum more et consuetudine abhorrent, 
hacc etiam paene sunt notanda. 

Nemo non scit id diligentissimos poetas elegiacos, 
quorum teretes ac religiosae erant aures, atque in pri- 
mis Ovidium sedulo curasse, ne umquam pentameter (quam- 
quam ex universa numerorum lege ultima syllaba anceps 
et est et habetur) syllaba brevi aperta, h. e. littera con- 
sonanti non conclusa, terminaretur : cuius rei causa haec 
fuit, ut videtur, quod eiusmodi syllaba non tantae gravi- 
tatis ac ponderis habebatur ut integri pedis vicem explere 
posse putaretur (cfr. Christ, p. 208; Zambaldi, p. 249) ^K 



') Cfr. in epigramraatis, nt alia eius generis mittamus, 73,6 «Quam 
mo(io qui me unum atque unicum amicum iiabuit»: qui pentameter 
elisionum et frequentia et asperitate versus non esse videtur. De eli- 
sionis usu apiid Catullum cfr. I. Baumann. De arte metr. Cat. Landsb. 
1881, p. XIX seqq. et maxime de monosyilabis elisis p. XXI. 

■^) Gfr. quae proprie de elisionibus in extrema pentametri sede monue- 
runt LACHMANNas in Comm. Liicr. 1. adl. p. 66 et Luc. Muellerus, De 
Ookl. Amor. libr. in PiiU. XI (1856) p. 69 et 1. adl. Ueber die Elision cett. 
p. 481 seqq., qui quod Lachmannus de posterioris hemistichii fine indi- 
cavit, id etiam ad prioris oxitum pertinere docuit. 

^) Gfr. EiCHNSR. Bemerkungen cett. p. 26: «Zweiteus verlangt es 



92 

Apufl vero Catullum pputameter syllaba brevi in vocalem 
cadenti atque, id quod sane gravius, in voce plus quam 
bisyllaba atque adeo saepe voce trisyllaba (ut versus vo- 
cabulo trium syllabarum et earum brevium necessario fi- 
niatur) hisce locis concluditur: 67,2 «luppiter auctet 
ope»; G « facta marita sene»; 10 « dicitur esse mea »; 42 
« haec sua flagitia »; 46 « rubra supercilia »; 68,52 « cor- 
ruerit genere»; 58 « prosiiit e lapide»; 70 «candida di- 
va pede»; 152 «atque alia atque alia » ; 150 «lusimus 
et domina»; 158 «mi omnia nata bona»; 76,16 « non 
pote sive pote»; 99,4 « me memini esse cruce ^' ». 

Praeterea ut in pentametro pedem secundum vocabu- 
lum vel dactylicum vel, quod ineptius duriusque, spondia- 
cum expleret, id veteres o[)timique poetae elegiaci num- 
quam sibi sumpsorunt, uno excepto Catulio, qui semel in 
carminibus elegiacis paullo liberius scripsit 76,26 «0 di, 
reddite rai hoc pro pietate mea»,ter in epigrammatis 
91,6 «hanc tibi, cuius me magnus edebat araor»; 92,2 
«De me: Lesbia, rae dispeream nisi amat»; 93,2 «Nec 
scire utrum sis albus an ater homo » (quamquam in hoc 
versu huiusmodi licentiae asperitas elisione vel potius col- 



(lcr Yolle und bestimmte Abschluss der Reilie, dass die letzte Silbe der- 
selben... vocaliscli lang oder consonantiscli gesclilossen sei, damit dei' 
Ton niclit (jleichsam in cler Sdiirebc bleihf, sondern Halt nnd Fostiglvoit 
gewinne». Quam metri elegiaci ac maxime pentametri proprietatem 
atque elegantiam non animo praecepisse aut comprehendisse Diomc- 
dem grammaticum, liquet ex iis quae de pentametro elegiaco (cuins 
etiam exemplum in vocem trisyllabam [anapaestam] - «pelago» - exci- 
dens posuit) tradidit 1. adl. [). 507, 1. 

M Cfi'. in epigrammatis 77,4 «omnia nostra l)ona»; 80,2 «eandidio- 
ra nive»;84,6 «dixerat atque avia»; 88,8 «se ipse voret capite»; 91, "2 
«perdito amore fore»; 100,6 «unica amicitia»; I0G,2 «venderc discu- 
perc»; 109,2 «perpetuomque fore»; 110,'! «sed data corripcre» ; 115,2 
«cetera sunt maria». 



93 
lisione ot synaloephc toinpcrai-i ac niolliri videlnr). In 
hexamctrorum quoque, ut compertum est, secunda sede vo- 
cabula spondiaca numquani, dactylica vel in dactylum 
exeuntia perraro posnerunt optimi Romanorum poetae ^K 

Quod vero Catullus versum pentametrum talem effin- 
xit qualem nunc appono c< Aut facere, haec a te dictaque 
factaque sunt» (76,8), in quo singuli fere pedes singn- 
lis vocibus efficiuntur (nt non dicam de aliis vitiis, qui- 
bus hic versus laborat, volut de monosyllabis in utroque 
hemistichio extremo positis: de qna re supra dictum est), 
huic, inquam, versum similem nusquam reperias, nisi forte 
apud Enninm in hexametris, cuius nolissimum illud « Spar- 
sis hastis longis campus splendet et horret». Satt. 14 ed. 
M. (quem versum auctor est Servius ad Verg. Aen. XI, 
601 vituperatum esse a Lucilio— cfr. eius Satt. Rell. III, 60 
seq. M. — , idque tamen aliam ob causam quam ob dr/.loiqvj 
immodice usurpatam, h. e. ob nimias sectiones verborum- 
qne divisiones ^^); quo in genere cfr. etiam Ann. 500. 

Alia nunc breviter persequar (idque non solum in Ca- 
tulli carminibus, quae proprio nomine elegiaca dico, sed in 
distichis eius universis), quae a praestantia excellentiaque 
artis pootarum Romanorum elegiacae longe videntur distare. 

Quod Catullus hexametrum huius generis composnit 
«Qui to lenirem nobis, neu conai"ere » 116,3, nihil hnic 
versui simile afferri potest ex omnibus poetarum Roma- 
norum aut elegis aut etiam hexametris, nisi quod aputl 
Ennium haec tria non minus quam quod eiusdem Ennii 



') Cfr., praetei' Lachmannum in Cunim. Lucr., Fa. Froehd. 1. adl. 
De he.T. lat. cett. p. 534. 

2) Qua in re saiie longias quam Catnllas progressas est apad Grae- 
cos Tlicognis, cuius liic est pentamcter «otTtoj wairsp vGv ou^avcs a|''o; 
si». Anth. lyr. cett. ed. B. p. 56, v. 4J6. 



94 

siipra attuli, risu digna oflTendimus: «Olli respondit rex Al- 
bai Longai » Ann. 60 ed. M.; « Cives Romani tunc facti 
sunt Campani» Ann. 169; « Introducuntur legati Min- 
turnenses » p. 140, fr. III, v. .5^'. 

Carminis vero 114 v. 6 «saltum laudemus, dum mo- 



') Hoc inter duhia refert Luc. Muellerus 1. adl. Keilio obsecutiis, 
qui f^rammatico ipsi,dico Victorino, qni lioc exemplo «varias hexame- 
tri species demonstrare voluerit», liunc versum tribuendum esse censet 
(cfr. Fragm. B''r. et Sangall. Vol. VI ed. K, p. 634 in appar crit. ; cfr. 
p. 211,22). Utrum secundus versus «Cives Romani cett.» Ennii sit nec- 
ne, dubitat lo. Vahlenus in adn. critt. ad Ann. v. 174, p. 28. Versum 
autem «Albani muris Albam Longam cinxerunt», quem Ianus Dousa 
et eum secutus Vossius hist. Or. IV, 4, 4 ex Diomede adferunt et Ennio 
tribuunt, iamtum veteres Ennii editores, ut Columna et Merula, ab En- 
nio abiudioarunt et recentiores, ut Vahlenus et Luc. Muellerus, omi- 
serunt atque adeo ne in «falso ascripta» qnidem receperunt. Adfert 
hunc versum Marius Victorinus Vol. VI, p. 101, 26. Num autem Lucre- 
tius VI, II35 (1133) vere scripserit «An caelum nobis natura ultra cor- 
ru[»tum» valde ambigitur, quin etiam non conceditur a plerisque, vcrbi 
gratia a Luc. Muellero d. r. nt. p. 141. (Lachmannus sic scripsit: 
«an caelum nobis ultro natura coortum»; cfr. eius Comm. ad VI, 1135, 
p. 416). Huc referendus non est versus Verg. Aen. VII, 634 «Aut leves 
ocreas lento ducunt argento»,cum ocrea.f non bisyllabura sit per synize- 
sin, i. e. spondeus, sed ti-isyllabum et quidem anapaestus, cum prima 
syllaba natura brevis sit. Cfr. Diomed. Vol. I, p. 406 16 (ubi est lamnas 
\n-o ocrea-s) et Plot. Sac. Vol. VI, p. 500, 19. (Victorinus autem Vol. VI, 
p. 213, 12 huius versus «secundo loco uniim dactylum tantum inveniri» 
diserte ac detinite tlicit). Versus autem poetarum aetate multo inferiorum, 
ut Avieni, luvenci, Drepanii, quos adfert Luc. VIuellerus d. r. m. 
p. 142, non curo. Hexametrum ex puris spondeis constantem sic tinxit 
doccndi cuusa Terentianus Maurus 1592 «Spondeis illura primo natum 
cernis sex»; (cfr. Mar. Vict. p. 72,14 «Non phocae turpes, uon marcen- 
tes ballcnae»), De cuius generis versibus ita uon invenuste scripsit, 
ut est auctor Victorinus 1. adl. p. 211 seq., Albinus in libro de me- 
tris: «Vilein spondeum (al. spondeo) totum concludere versum-possc 
fieri iungens sed dactylum apte». De tmiuscemodi versibus hexametris, 
quos vel spondeaznntes vel spmdiazontes vel spondiicys vel (*oo)(pcvou; 
vel cA.oa7rov5650u; vel duodccastjUabos \c\ duodecim sijUabarum nominant 
grammatici latini et graeci , multa congessit Santenius 1. adl. ad 
Ter. V. 1592, p. 144 scqq. 



95 

do ipse egeat» vel, si vera coiiiecerit Lachmannus ad 
Lucr. III, 954, p. 19G, «.... duin domo...» (quod pro- 
bat Mar. Uauptius Opp. II, p. 124), unum sit exemphim 
hiatus in posteriore pentametri parte adraissi ; et hanc ob 
causam cum librorum fides tum Lachmanni coniectura in- 
fringitur ac damnatur a Luc. Muellero, Pme/". p. XXXVIU, 
qui scribi iubet«...dum modo eo ipse egeat»;sed haec nimis 
est dura elisio, qua fit ut in hac coUisione bisyllabum eo 
utrimque distrahatur ac paene evanescat. Male etiam meo 
certe iudicio Baehrensius «dum raodo to ipso egeat», 
ubi verba iusto magis asperiusque colHduntur. Alii alia; 
ipse hoc proposuerira «dum rnodo is ipse egeat»: nam 
priraura facile fieri potuit ut is excideret ante ipse, deinde, 
quae a libris traduntur, ea servantur, tuni hoc pronoraine 
adiecto vis pronominis ipse augetur, ut is ipse aptius 
quadret in totara huius loci sententiara. Quod si quispiara 
nostrae coniecturae sic occurrere velit ut dicat, is ipse a 
poetica oratione sibi alienum videri, hunc ea exerapla quae 
p. 100 scq. attuli et ea quae monui de nonnuliis Catullianis 
verbis verboruraque constructionibus ad vulgarem comrau- 
nemque serraonera et solutam orationera propius acceden- 
tibus, aniraadvertere iubebo. 

Asperius ehsionis oraissae exemplura in distichorura 
hexametris, idque certum (nara virorura doctorura conie- 
cturae ad hunc locura spectantes non eiusraodi sunt ut co- 
dicura fide atque auctoritate potiores habeantur), est 66,11: 
« Qua rex terapestate novo auctus hyraenaeo». Praeterea 
ut in versu 158carrainis 68 intra utrumque pentarnetri 
heraistichiura hiatus toUeretur, Maur. Hauptius (Opusc. 1, 
p. 62 seq. ; cfr. II, p. 124 scq.) secutus Italorura con- 
iecturara (cfr. Luc. Mueller. Praef. p. XXXVI) , ante 



96 

omnia ponendnm esse mi, itaqiie scribenrliini «A qiio sunt 
primo mi omnia nata bona » censuit : qna ratione optime 
consuluisse Hauptium et metro et sententiae putat etiam 
Aem. Baehrensius - Anall. Caliill. len. 1874, p. iS2. Quod 
si leclionem libris traditam retinere volumus, lenissima ac 
facillima verborum translatione sic scribi potest A quo 
primo siint omnia cett. : CatuUum enim a monosyllabis 
in caesura positis non abhorruisse, satis elucet ex nonnuUis 
eorura, quae supra congessimus, exemplis. Igitur aut ita 
scribendum aut Hauptii iudicio standum esse equidem opi- 
nor; '^ nam quamquam CatuUi ratio atque ars disticha pan- 
gendi minirae est exculta, tamen eum in pentametri se- 
ctione hiatum admisisse^ non facile concedam : qui contra 
facillime tolli potest , et iampridem sublatus est (nam aliis 
quoque de causis alia quaedam in illis versibus mutanda 
esse videntur), etiam in his locis, praeter alios, qui vulgo 
taraquam hiatus (vel, si magis placet, syllabae in m lit- 
teram desinentis ante vocalem non elisae, idque in medio 
pentametro) testimonia olim perhibebantur : 6G,48 «lup- 
piter, ut Chalybum omne genus pereat ! » ; 67,44 « Spe- 
ret, nec linguam, esse nec auriculam»; 97,2 «Utrum os 
an culum olfacerem Aemilio»; etiara hiatus inter vocales: 
99,8 «Guttis abstersti onpnibus articulis»; quoruni in primo 
recte, meo quidem iudicio, nunc vulgo scriptum legitur (cuius 



') Licot etiain suspicai-i (iiam coniccturain facere, faciiliinutn, rcctain 
facerc, (li(Ti(!i!liinum) Gatulluin iti scripsisse «A quo mi sunt primo 
omiiia nata hona»; nam et proiiomen 7)n universa loci sententia ro- 
qnirit, et lianc pirticulam in priore iiemisticiiio rectius se liabere qiiam 
in posteriore apparet; de eii.sione aur.em quae lit in caesura, icl satis 
liabeo animadvertere, ab eiusmoJi elisionibus non alienum fuisse atquc 
cU.im liis iusto saepius (lelectatum esse Catullura, ut c.\ iis locis, quos 
siipra indicavi et congessi, plane constat. 



97 

rei primus iuit auctor Ani^'. Politicaniis Misc. LXVlll): C li a- 
\yhon [=X.v.yj[jw, c^v. vers. Callimacli.) ^'; in sccuiido: 
S p c r a r e t (ch. p. 3 1 ) ; in tertio : U t r u m u e , cx veri 
simillima Mureti coniectura ; in quarto Guttis abster- 
sisti ex Italorum coniectura, vel facillima verborum trans- 
latione «Abstersti guttis», quod praecipui Catulli edi- 
tores, excepto EUisio, receperunt ^K 

Praeterea quod in pentametro 0(3,84 « Sed quae sc 
impuro dedit adulterio » licentiam (jnandani quae vocatur 
prosodiaca videre sibi persuaserunt iioiinulli, quod vocalem 
brevem prioris syllabae in dedit ar>is vi productam di- 
cerent, rem non ita se habere equidem puto, cum hoc de- 
dlt non a dando, sed ab eius composito quod est dedere 
temp. praes. declinatum esse videatur (Codex Hamburgensis, 
quem primus contulit Schwabius, et Ellisius iterum per 
aUum excussit, exhibet dedldlt; ciV. Ellis. Cat. Prolegg. 
p. XXXIX, et p. 156). 

Asperioris hyperbati s, transgressionis exemplum ha- 
bes <d{j, 18 « Non, ita mo divi, vera gemunt, iucrint ». 
Alia leviora, ut v. 72 « Nam.que ogo non ullo vera ti- 
more tegam », omitto. 

Ex iis vero quae apud Catullum antiquitatem reti- 
nere videntur aut quae nimis crasse iliepideve dicta esse 
apparet, haec sunt observanda : Principio enim suhrusti- 
cum esse litteram s in pronuntiatione , consonanti in- 



') Vifonun doctorain coiiiectufas, •qiiae ad liunc locum saiianduin 
prolatae sunt, nuper diligentei* iiidicavit Gonst. Nigra. La Cldoma di 
Berenine cett. INIilano, 1891, p. 57. 

■-) Tres pfiores locos, quos Luc. -Muellerus d. r. in. p. 310 ut do- 
cumenta «diliaeresis in syllabis m littera terminatis admissae» attu- 
lerat (ctr. p 332), in CatuUi editione sanatos exliiltuit; cfr. etiam quae 
Praef. p. LXXVII de hac rc monuit. Versus ita sanatos ut iudicavi- 
mus probat etiam Maur. Hauptius Opp. II, 125. 



seqnente, detrahere, docet Cicero Orat. XLVIII, 161. 
Quocl cum olim, ut ait Cicero, politius vidcrelur (nam 
saepissime id fit apud vetustissimos poetas, atque adeo non- 
numquam apud Lucretium), poetae novi fugere coeperunt, 
non ita tamen ut Catullus in extremo carminum versu, 
idque in pentametro, a tali licentia abhorreret, 116, 8: 
« At fixus nostris tu dabi' supplicium ^^». Taceo autem de 
aliis quae vcteris sermonis colorem imitari dixeris, ut de 
crebriore vocum dominutivarum numero ^', ut de allittera- 
tionis, quae dicitur, usu '^\ uL de verbis obsoletis vel de 



') Cicei'0 loco adl. dc aiiius syllabae n.s cxtremae apocopj, quoil 
snbnisticiim esse dicit, loquitur, scd patet, eum itl excrapli causa at- 
tulisse, nam qnae ibi moiiet etiam ad syllabam brevcm ii pci-tincnt. 
Atquc adeo Lucilium syllabam os graccac dcclinationis truncarc au- 
sum esse, comparct ex eins Satt. reliquiis, ut ex XXX, 110 ct cx libr. 
inc. G2. ed. M. Pro < tu dabi'» alii scribi iubcnt « tu dabis», quod littera 
s iis qui legunt omittenda rclinquitur. De hnc litterac .s detraotionc vel 
ectlilipsi, cuiiis hic versns Catullianus novissimum habetur in littcris 
latinis documcntum (nam grammnticorum cxempla, de quibus cli'. Luc. 
MuiiLLEiiUS cl. r. m. p. 345, silentio praetereo), pauca ipse scripsi op. 
adl. ladicia cctt. p. 99 seq. In hunc Catulli locum haec recte observa- 
vit Ellisius, A Commentary cett. p. 502: < We may feel sure that Catullus 
-\vould not have allowed it (i. e. s elisum) in any of his lyrics». Sed 
non ille quidem incpte liaec quoque addit: «It is noticeablc that the 
elided s precedcs another .v; perhaps CatuUus would not have admit- 
ted it before any other lctter». Lud. Havet., qui nuperrime dc «V s 
latin caduc» scripsit (in Etudes Romanes dediees ii Gaston Paris cett. 
Paris 1891, p. 303 seqq.), nescio quo pacto cxemplum hoc Catulli gra- 
vissimum omisit. 

') Dc vocibus Catullianis deminutivis propric egerunt, praetcr alios, 
Frid. Heusneuus. Observ. gramm. in Cat. Vcr. librum. Marb. Catt. 
1869, p. 35 seqq.; Conr. Hupius. l)e (jen. dicendi C. Val. Caf. Ver. 
P. I. Monast. 1871, p. 24seqq. ; Franc. Teuffel. Dc Ca/. Tib. Prop. ro- 
cibus sinyalaribus. Freib. Brisg. 1872, p. 16 seq. Cfr. practerca Mauu. 
Haupt. Opp, I, p. 87. 

•'') Fatcndum tamen, allittcrationcm, quam vctcnim maximc poe- 
tarum propriam fuisse demonstrare studui libclli qui est SuW uso 
deW aUitterazione nella lingua latina, Padova, 1889, pag. 9 seqq., non ita 



99 
l) 



obsoletis insolcntibiisqne vcrboruin inllcxionibus ', cum 
liacc non solum distichis Catulli, scd rcliquis ctiam car- 
niinum Catullianorum gcncribus comniunia siut, (|uam- 
(juam vocum deminutivarum ot allitterationis cxempla in 



esse tVequcntem, atque etiam admodum lcnem, aimil CatnllunK llomoei)- 
teleutonim autem exempla in Catulii earmiiiibus vere elegiaeis iiulla 
repperi, siqnidem homoeoteleuton sie intelleg-endam est, ut mea eorte 
senteiitia intellegendum esse contendi lilielli, qni est a mc inseriptus 
DcW omeotelentn latino, Padovn, 1891, paj?. 8 seq. Cti-. pag. 28 seqq. 
Namquc nullum statuendnm est liomoeoteleuton (dnmmodo liuic verho 
angustior illa quidem scd vera ac proprin, opinor, subiecta sit notio), 
ut unum alterumve exemplum i)onnm, aut in liexamctro 06, 13 «Dulcia 
nocturiufi? jtortans vestigia v\\ae » aut in pentametro 65, 20 «Procur- 
i'it cnsto virginis e gremio ». Sed de hac re alio loco uberius atque 
suhtilius. 

') Velut potis est, potis sit, pote (65, 3; 72, 7 ; 76, 24; 115, 3; 76, 16); 
inerint (=iuverint), luvti, alis (= alius), ^m7i (=: trivisti), siris (= si- 
veris) - (66, 18, 21, 28, 30, 91) ; etV. snbrepsH {11, 3); di(o:ii(S)\, 9); com- 
ponier (68, I4l); tetulisset (66, 35: de qua prneteriti temporis redii- 
plicationc ctV. Gell. VI (VII), 9, 14). Hnc eUnm pertinere dixeris non- 
iiulia verboriuii exempla, quorum tluctuare videtur coningatio (scd et 
liaec et quaedam ex iis, quae modo attuli, etiam apud optimos scri- 
ptores nonnumquam inveninntur;qua in re consulendns Luc Muelleiius 
r/. r. m. libi*. VII, qui inscribitur Obserrationes granbmaticae, p. 375 scqq); 
ut vcrhum futaendi qnamquam vulgo secnndae, qnae dicitur, coniu- 
gationis est, apnd Catullum, 66, 94, tertia coniugatione efTertnr : « Tro- 
ximus Hydroclioi tulgeret Oarion ! ». Contra apud eundem Catullum, ib. 
V. 61 «fulgeremus». (Itera Catullum etiam dixisso cavere, auctor cst 
Servius ad Vei-g. Aen. IV, 409). Alia minoris momenti vel in quae e- 
tiam apud primae classis poetas nonnumquam quisque legens incidit, 
missa facio. Ut vero ad illud fulgljret tertia coniugatione elatum re- 
denm, qiiamquam rem per se ipsam admodum miram ac singularem 
videri non attinet, cum etiam aliorum poetarum testimoniis compro- 
betur (ut hoc verbum secundae idemque tcrtiae coniugationis esse nii- 
pareaf), tamen cum in superiore versu coniunctivi, qui dicitur, optativi 
tcmpus praesens usurpetur, nonne idem tempus idemque modus in al- 
tera quoque orationis parte, quac per aaiivosTov s. dissolutionem et rapa- 
Ta|tv [)riori adhaeret (nam post fiant commate interpungendum cssc 
puto), postulari videtur ? Idem quoque dicendum est, si post /tc«». excla- 
mationis, quod vocant, signum colloces, cum sic illud « Proximus Hydro- 
choi cctt, » sit «'TTofioatj period: quac dicitur, conditionalis secundi gc- 



\ 



100 

nugis illis , ut ipse carrnina luinora appcUat , et in 
epigraminatis plura ac maiora esse videntur quam in 
elegiis. 

In canninibus autein Catulli elegiacis, quae singilla- 
tim persecuti sumus, multa etiam reperiuntur, quae non 
satis esse poetica et accurata, sed nimis humilia et usu 
tamquam communi detrita ac magis solutae orationis quam 
numeris astrictae colorem referre videantur: quo iii ge- 
nere ponendus imraodicus taliura coniunctionum usus, qua- 
les sunt sed tamcn, sed qicamquam, praeterea, atqui^ qiia- 



neris, ciiius sit, cogitando TrooTaat; supplenda «qiiod si tiat» (nam fial 
requiritur, ut in ecremplo ficto et qiiia est fiain \\\ versu supcriore). 
Potest ctiam «Proximiis Hydroclioi cett. > intellegi propositio quac di- 
citur a grammaticis concessiva. Igitur legendum esse censeo « fulgcat » 
pro eo quod est « fulgerct». (Hoc loco niraio plura immutarc voluerunt 
Marullus et MutiETUs). Neque id a veritatis specie abliorret, Catulium 
scripsisse « fulguret» (ut est apud Froehlichium; fulgoret apud Baehren- 
sium), quod optime dicitur dc sideribus. (/''/////m'^ autem, quae est vul- 
gata lectio, non est intellegendum temp. praes. mod. coiiiunct. a fulge- 
ranclo, ut vult Aemilius Thomas 1. adl. p. o79, nam lexica latina prae- 
bent fulgerator [e\ inscri[)tionn.), non vero fidgerare]; iii utraque vero 
coniectura quara minimum librorum manu scriptorum conditio mutatur 
neque id criticae, quam diciint, artis rationisque legibus obstat. Ex: quo 
intellegitur tempus imperfectum modi coniuiictivi «corruereut» v. 93, 
quod coniecit Ellisius et Luc. Muellerus recepit, eisdera de causis 
reiciendum esse: Lachmanni certe coniectura «. corruerint > potior vi- 
detur. Codicum varias lectiones et hominum doctorura in hunc locum 
(v. 93) coniecturas nuper sollerter congessit et examinavit Nigra 1. adl. 
p. 69, qui non inepte coniecit « Sitlera cur hacrcnt> ; cfi*. etiam « Poesics 
de Cdtulle trad. par E. Uostand » cctt. p. 678 seq. (codd. cur iterent; 
GuARiNUs cur rctinent, quein seciitus est Baehrensius, quamquam hoc 
loco pronomine te non facilc oaremus). Quod vero ait H. A. Munro, 
Critieisma and Eluridations of Catullus. Cambridge, IS18, <futgeret is 
an instancc of that use of the imperf. and pluperf. subj. wliicli Mad- 
vig (de lin. II, 35) illustj-ates from Ciccro and others, and of which I 
haTc collected numcrous exomides from Virgil and Ovid » p. 158, non 
audiendus est vir ilie doctissimus, cum et Madvigii et eius ipsius excm- 
pla non ciusdem sint generis cuius est hic locus Catullianus habendus. 



101 
re, quandoqiiidem cett., vel talia : 07, 37 « Dixerit hic 

aliqnis » ; 43 « Noinine dicentem quos diximus » ; 45 

« Praetorea addebat qnendam, quem dicere noio » ; 68, 9 
« Id gratumst mihi, me quoniam tibi dicis amicum » ; 11 
« Sed tibi ne mea sint ignota incommoda... »; 27 « Quaro, 
quod scribis... » ; 37 « Quod cum ita sit, nohm statuas... » ; 
131 « Aut nihil aut paullo... » ; 135 « Quae tamen et- 
si... »; 147 « Quare illud satis est, si... » ; 70, 16 « IIoc 
facias, sive id non pote sive pote » ; 23 < Non iam illud 
quaero ., » ; 99, 3 « Verum id non impune tuli: nam- 
qne... » ; 101, 7 « Nunc tamen interea... ». Quae omnia 
eius generis sunt ut plane declarent, CatuUi artem longe 
distare ab eximia illa singularique praestantissimorum 
poetarum elegiacorum maximeque Ovidii arte, qui sen- 
tentias orationis concinna potius aptaque verborum collo- 
catione quam particulis conectere atque explicare volunt ; 
ex quo aliud quoque Catullianae orationis vitiura, quo in 
carfninibus eius elegiacis otTendimur, oriri nemo negabit: 
gravitatem quandam et tarditatem verborum ac senten- 
tiarum : quae praeterea iusto saepius solutae tamquam 
orationis ordine servato, velut uno tenorc proccdunt atque 
inter se non concinne excipiuntur. Quod etiam vel ex hoc 
patet quod in digressionibns Catullus iisdem vol paullo dis- 
similibus verbis usus eo, unde detlexit, redire solet. Cuius 
generis haec appono: 65, 4 «....tantis Huctuat ipsa malis » 
coll. cum V. 15 « Sed tamen in tantis maeroribus...» ; 66, 9 
seq. « .... quam cunclis illa deorum .... pollicitast » colj. 
cum vv. 33 seq. « Atque ibi me cunctis... divis... polli- 
cita's » ; 08, 19 seq. « Sed totum hoc studium liictii fra- 
terna mihi mors — abstulit» coll. cum vv. 25 scq. «Cuius 
e~o interitu tota de mente fuo^avi — haec studia ». 



102 

Multum denique distare videtiir CatuUus ab iis, qui 
elegiae Latinae omniuni consensu praesunt, si universum 
horum vorba compouendi ac per singula disticha apte et 
coiiveuieutor dislribuondi artificium et ratio cum Catuili 
elegis comparatur. (^iao cum speciatim ac singillatim no- 
bis tractar.da sint, alio haoc loco eoque opportuiiiore in- 
fra videbimus ^K 

Sed et haec omnia, quae adhuc exposuimus, et alia 
id genus loviora quae omisimus, nimis urgero apud Ca- 
tuUum ac vituperaro nolimus: nihil ost enim simul et 
inventum ot porfoctum ; ea enim aetate fere primum di- 
sticha in carminibus elegiacis usurpabantur neque etiam- 
tum universiis sermo poeticus eum perfectionis gradum 
attigerat, quem postea attigit et ad quem iam tum ser- 
nio numeris solutus adductus erat. Quare non equidem 
illi dotrahere ausim « haerentem capiti ciim multa Laude 
coronam », cum noii iUum quidem poetam vere Jyricum, 
sed propria ot principali significatione elegiacum de CatuUo 
disputans intelloxerim. Multa igitur ignoscenda atque conce- 
denda esso videntur cum rei novitati tum Latinae linguae poe- 
ticae egestati metriqiie necossitati, ut Catullus, quem fere 
intacti antoa Romanis carminis auctorom dixerim, non minus 
qiiam Lucrotius (1, 137 seqq.) sentiret, id « Difficile iulu- 
strare Latinis vorsibus esse, — rauUa novis verbis praesertim 
cum sit agendum — propter egestatem hnguae et rerum 
novitatem». Hoc igitur concUidere Hcet, Catullum, qui 



') Catiilli ;irs vci'lia tlispiMieii:!! qiiae esset, quaerere stndiiit Ri- 
CHAUDUS FisGU. Dc CutnHi in vnrabiilis enUncnnilis cwtc. Berol. 1875. 
Qiio in <.^enere de versilnis liexametris elegiacis (sic enim iiise, aliorura, 
ut supra vidimus, exemi)lum secutus, oos appellat versus qui vulgo di- 
oiintur pentametri), pfoin-ie disputavit p. 45 seqq. 



103 
in versibus lyricis maYimeque hendecasyllabis s. phalaeciis 
eximius et summus est artifex habendus, nec ille quidem 
imperitus hexametrorum conditor, in distichis tironem ad- 
modiim videri ; nt enim in carminibus vere Ivricis, in (jui- 
bus suos animi motus scnsusque aperiebat atque hinc vi- 
vas ducebat voces, praestantissimutn pootam dicas Catul- 
lum etiam si versuum tantum conformationem intuearis, 
sic contra in oius elegiacis carminibus, ubi ot in vcrbo- 
rum distichorumque compositiono et in genere dicendi sen- 
tentiarumque enuntiatione non minus quam in rerum ma- 
teria ah*ena maximam partem vostigia, Alexandrinorum 
dico, premebat Catulhis, multa sunt « vestigia ruris » et 
« agrestis Latii » propria vel, ut ipsius Catulli verbis utar, 
multa insunt « plena ruris et inticetiarum ^^ » . Si enim 
nonnumquam etiam in eius carminibus elegiacis in sen- 
tentias blandissimas et vere ex animj manantes atque ad 
animum influentes incidimus, quae non imitatorem, sed poe- 



') Itaquc qnod iiiiliciiim do Catnllo fecit Theod. Mommsenus iii 
quiiito Historiae Rom;inae lilji'o (Cap. XII, 11. G02 ; Rerl. 1882) « Die 
lateinische Nation iiat keinen zweiten Dichtei' liervorgehpaclit, /n, deni 
clcr knm/leriscJte GehaU nnd dic knnsflerische Form in so f>'le'chnias- 
sigei' Vollenduiif? ^vieder erscheinen wie bei Catullns; nnd i)i diesein 
Sinne ist CatuUus Gedichtsammlun<i- allerdings das- Vo/lkoyninens/e was 
ilie lateinische Poesie iiberhnupt aufzuweisen verma;?» (ctV. etiam Aem. 
Clemens. 1. adl. p. 3, et, qui aliorum liuic fei'e simiiia composuit iu- 
dicia, T. T. Kroon. Qnaest. Ca/. Lugd, Bat. 1864, p. 44 in adn.), hoc, 
inquam, iudicium, si certe Catulli carmina elegiaca proprie spectamus 
atque intellegimus, non ex omni parte verum ac nimis certo verl)is 
elatum videri, opus cst fateamur. Qua in re non insulse scripsit Luc. 
MuELLERUS d. r. m. p. 74, niirum non esse, cum Catulli iiiaxinie tcm- 
l)oribus « transitus essct factiis a priorum simplicitato et i-uditate ad 
perfectionem artis, ambiguum fuisse aliquando ac medium CatuUum 
cum aequalibus inter placita veterum, quae damuarentur citius quam 
migrarentur, ct tantam novarum rationum novique cultns dulcedinem ». 



104 

tam rem proprio ingenio tractantem prodnnt ac declarant, 
tnnc qiioque versibns plernmque ofFendiinur neque accura- 
tis illis quidem vel quodam modo factis neque mollitor 
oiintibus: quod quantum univcrsae orationi repugnet atqne 
obsit, optimo illis Ciceronis verbis docemur dicentis, quam- 
vis suaves gravesque sententiae tamon si inconditis verbis 
vol incompositis pedibus efferantur, offendi aures, quarum 
sit iudicium superbissimum ^*. 

Cum igitur in CatuUi carrainibus elegiacis si res non 
minus quam verba et versus spectemus, elegiam etiamtum 
rudem fuisse atqiie adeo tum fere primum nascentem di- 
camus necesse sit, quid mirum si ab antiquis scriptoribus 
eius carminum elegiacorum vix mentio inicitnr? Nam, ut 
illorum nonnulla testimonia afferam, Quintilianus Inst. Or. 
X, 1, 93, nbi praecipuos elegiarum scriptores memorat, 
Catullum ne nominat quidem. Cfr. etiam Diom. p. 484, 
21 ed. K. Ovidium autem Trist. II, 427 seq. et Proper- 
tinm 111 (II), 32 (34), 87 seq. universa Catulli epigram- 
mata ct carmina iyrica, potius quam ea quae proprie ve- 

') Nimis foftasse sevcrum sed magna ex parte instnm iiulicium de 
Catulli (listicliis tulisse milii videtui' HEiiTZBERorus 1. adl. p. 50. « Catulli 
versus deinde in eler/iis inconditi, hiulci, inciso qiiodammodo poplite et 
tardis pedil)us claudicant, ambitum verbornm reluctantem tamquam 
moloni nliquain volventcs. Itaqiie ipsae complexiones male articulatae 
minimeque elegorum modis adaptatae. ^rodo enim seutentias per si- 
nuosos versuum anfractus invitns traliunt, niodo in mediis pentametris 
subsistentes numerornm vim tVansunt. Dispositio aut nuUa aut mirum 
in inodum iniqua, est qiiando inculcatis alienis argumentis et .assutis 
potius quain intextis labulis prorsus oliosa». CtV. eiusilem Diss. de 
jjoc/f. eleg</. apnrl Houianr^s pri^icipiun inrjenii cf (irte. Halberst. 1842, 
pag. 6. Nec blande illi quidem de Catulli distichis iudicaverunt Grup- 
pius 1. adl. I. p. 340. scq.; P.\ld\mus I. adl. [). 40. ; Teuffel. Geschich- 
ie cetf. I., p. 413 et ]). 449 ailn. 0; clV. p. 49; Hultgren. Obserr. 
metr. cett. 1, p. 14. CtV. etiam 0, Ribbeck. Gesch. dcr riJm. Dicht. Stuttg. 
1887, I, p, 339. 



105 
voquQ dicnntur elegiaca, intellog-ore, nianitestum est. Neqno 
aliter clicendum de Horatii Sat. I, 10, 19^^ et Gellii XIX, 
9, 7 locis. Praeterea ab Ovidio Trist. IV, 10, 51 seqq., 
quo loco poetarum elegiacorum tamquam recensus agitur, 
omittitur Catullus, 

Quid autem causae esse censeamus cur tam brevi tem- 
poris spatio interiecto quantum inter Catulli aetatem et 
Tibulli interest, carmen elegiacum, etiam si metri tantum 
compositionem consideremus, a primis illis initiis ad quan- 
dam quasi maturitatem et perfectionem adductum esse f.i- 
tendum sit? Hoc duabus maxime ex causis factum esse opi- 
nor:primum quod Tibullus ea demum aetate fuit qua in 
forma ipsa et compositione carminis artiticium quoddam at- 
qiie elegantia requirebatur : — qua in re uno teste et auctore 
eoque locupletissimo atar: Horatio — ; deinde quod inter Ca- 
tulium et Tibullum atque eorum ipsis temporibus multi fue- 
runt poesis elegiacae et amatoriae scriptores, quorum etsi 
opera aetas delevit, tamen haec ipsa non paullum ad lioc poe- 
sis genus excolondum expoliendumque valuisso atque pro- 
fuisse consentaneum est ^'. 



') Horatiiis, qni Alexnndi-inonuii sectatoribiis non miniis qnara anti- 
quariis infensus orat, Catuljo quoque (etsi cum eo alioqui miilta com- 
munia crant) minus favebat, ut ex eo quem indicavi versu elucet ; cuius 
i'ei causam lianc etiam, praeter alias, statiio qiiod versibus rutlibus et 
incompositis, qui maxime in carminibiis Catulli elegiacis iusto saepius 
inveniuntur, otTendi oportebat Horatinm, cuiiis sul)tilissimum atqiie 
elegantissimum erat iudiciiim. Qna in re clV. Gaston Boissier. incen- 
sura libri « Les porsles cle CattUle cett. m Journal des S ivants ■» . .[ouil- 
let, 1891, p. 419 : « Quand on connait le temperament irritable d' Horace 
pendant ses .jeunes annees, on comprend que ces defauts (i. e. quo- 
rundam pentametrorum quos ante exempli causa posuerat) aient pu Tin- 
disposer contre Catulle et le rendre moins sensible a ses beautes». 

'-) De liis poetis nonnuUaipse exposiii op. adj. p. 81 seqq. ClV., prae- 
ter alios, LuD. Schwabe. Quaesf. Cat. 1, 1. Giss. 18G2 p. 309 seqq. 



106 

Praeterea quod in carmine elegiaco non multum pro- 
fecit aut certe non tantuni profecisse videtur Catullus, 
quantum, ut in poeta summi ingenii atque'in Ijrica poesi 
praestantissimo, sperandum fuit, hanc quoque esse causam 
puto, quod is Alexandrinorum exemplaribus sedulo ver- 
sandis atque non minus in rebus quam in totius operis 
forma, colore, habitu rationeque diligentius imitandis, vin- 
culis, ut dicam ita, ingenium suum constrinxit seque ipse 
tamquam in aliquod pistrinum detrusit et compegit; qua in 
re Propertium potius quara Tibullum Catulli tamquam suc- 
cessorera dixeris: namque ille quoque Alexandrinorum ve- 
stigiis ingressus a Tibulii et Ovidii arte paullura recedit. 

Sed illud nemo negaverit, Catullum, qui inter duas 
aetates tamquam interiectus in ea tempora incidit quibus, 
maxiraa litterarum studiorumque ccnversione facta, a rudi 
asperaque antiquitate ad novum eundemque raeliorcra sta- 
tum poetica procedebat, etiam in carmine elegiaco recte 
appellari < praenuntium quasi efllorescentis et enitentis 
temporis » ^). CatuUus enim non uni, sed pluribus poesis par- 
tibus exeraplum non ille quidem priraus, sed in primis 
praecipuus auctor dedit : in genere dico epico (nam Ennius 
poema, ut ita dicam, historicum, Lucretius didacticum scri- 
psit), in epigrammatis, iu gonere universo lyrico, in genere 
vere et proprie elegiaco. 



') ClV. iiraeterea GRUPf. 1. adl. I. p. 349 : « Diese Gedichte des Catiill (ic. 
carniina elegiaca) sclieinen in sicliden I^eweis zii [nliren, dass es vor 
ilim so f^ut als gar keine rnniisclie Elegio gegeben liaben 
kann; er darf uns als der Anlang gel ten oett » Cfr. etiam 
Haehr. Ruin. LUt. cett,p. 272; Zingrrle. Ocidius und sein YerhilUniss 
cett. I Heft, p. 131. 



107 



VI. 

Adlmc (lisputavimus de universa (lislichi Ijatini ele- 
giaci natnra atque compositione ot do eins gradiijns aeta • 
tibnsqne. Nnnc vero hnius qnaestionis institutum ordine 
perseqnentes, ut plene atque cumulate, qnantnm esc in 
nol>is, id perficiamus qnod propositum est, ita ea quae 
extrema examinanda snscepimus tractare volnmns, nt di- 
stichum elegiacum quale in TibuUi, Propertii, Ovidii car- 
minibus sit propins inspicere snbtilinsque explorare at- 
que expendere stndeamns. Ilorum enim poetarnm tempo- 
ribus cnm nniversa Romanorum poetica tum carmon ele- 
giacnm, de quo proprie inquiriraus, ad perfcctnm et ad 
summura perductum esse, qnis ignorat? Verum omnia ac 
singnla hornm elegiae scriptornm principum carmina per- 
sequi certoque iudicio ponderare velle, praoterqnam quod 
intiniti sane est operis et laboris, etiam ad id quod spe- 
ctamns non necessarium atqne adeo ntile parum videtur ; 
praeterea ne in hac re tractanda ita verser ut omnia 
eorum carmina complectar, hisce praecipue cansis prohi- 
beor: primnm quod maxima nunc est data occasio, nt 
mihi quidem videor, ad dispntalionem quandam sednlo 
instituendam, quam et iampridem me tractare velle dixi 
et in priore huius opusculi parte significavi ^' ; id vero, 
cum de aliis rebus, qnae ad hanc quaestionem pertinere 
videntur, superioris Iibelli compluribus locis disseruerira, 
ab ea tantum parte, ut quidem par est, tractare atqne 



') Op. adl. De car,n. Rom. eleg. cett. p. VIII seq. et p. XI iii ailn.; 



cfr. p. 1G5 



108 

absolvere studebo quae ad distichorum coiiforrnationem et 
quasi quandam structuram spectat. Deinde ad angustiores 
nieae disputationi terminos statuendos hac etiam re im- 
pollor, quod, cuni de carraine elegiaco universe dispulans 
elegiae potissimum araatoriae rationera habuerim, quippe 
qua in poesi elegorum scriptores Latini, Alexandrinorum 
poetas hac ex parte plerumquc secuti, maxime iloruerint, ^' 
ita nunc cum de optimo distichorum genero acturus sim, 
praecipue ad ea Tibulli, Propertii, Ovidii carraina elegiaca 
examinanda aggrediar, quae ad gonus poesis elegiacum 
atque id amatorium pertinerc videntur ; quod do Ovidii 
carminibus maxime intellegi volo : nam etsi in TibuUi 
et Propertii elegiis nonnuUa reperiuntur quae ad aliud 
atque ad amatorium genns spectare dixeris (ut sunt 
in Propertii libro V [IV] elegiae quae dicuntur aetio- 
logicae vel Roraanae), tamen Tibulli et Propertii lon- 
ge maximam partem carrainum ad id elegiae genus 
pertinere non iniuria adfirmaveris , quo poela puellae 
amore incensus animi curas, motus, gaudia, dolores quao- 
que sunt sirailia, dea illa dominante « quae dulcem cu- 
ris raiscet araaritiem », versibus irapariter iunctis inclu- 
dit. h\ Ovidii autem carminibus non invenias nisi opus 
uniim quod lioc in genere cum ceteris elegiae scriptoribus 
comparari possit, cum reliqua eius carmina amatoria po- 
tius alia ad docendum composita sint, alia ad genus quod 
dicitur suasorium pertineant. 

Cum igitur huius elegiae amatoriae tamquam can- 
cellis circumscribendarn censeam extremam disputationis 



') De qua re noii iino sed iilurilins locis dixi oi». aiil.. nt p. 40 se<i<i., 
p. 50 cett. 



109 
meae partom (tit et materia et forma, quae inter se ne- 
xae et ingatae sunt, sibi constent atquc respon;Ieant), haec 
me potissimum carmina proprie tractaturum esse dico. Per- 
sequar enim Tibulli omnia carmina primi libri et sccundi, 
praeterea, libro tertio omisso, quarii libri eas elegias ex- 
cutiam, quae vulgo Sulpiciae et Cerinthi dicuntur (II-VI), 
denique elcgias XIII et XIV; haec enim carmina vere 
Tibulliana habenda esse, omnes fere ad unum aonsentiunt, 
cum de reliquis, quae feruntur, Tibulli carminibus maxima 
semper fuerit hodieque sit inter bominos doctos contro- 
versia ; atque adeo quaedam a TibuUo quin sint abiudi- 
canda, nullum iam est dubium ; Propertii autem elegias 
omnes cxaminabo; nam qui pauci totum librum quintum (ex 
divisione Lachmanniana), clegia XI excepta, adulterinum 
esse probare voluerunt (ut Christ. Ileimreichius in Sijmb. 
Fhil. Bonncns.., p. 674 seqq. et Dom. Caruttius in Sex. 
Aur. Propertil Cynihia cott. Ilag. Com. 1869, c. IV, 
pag. XXXIV seqq. ^^j, hi, inquam, non sunt audiendi, 
cum, praeter alia, id nemo negabit, huius libri clegias 
non solum Propertio dignissimas esse, sod plerasquc et 
rebus et vcrbis et versuum artificio in pulcherrimis eius 
elegiis ponondas ; Ovidii denique A iii o r u ra libros sepa- 
ratim tractandos suscipiam : nam, ut supra monui, et ex 
hac tantummodo parte euin, si carminis genus intue- 
ris, cum TibuIIo et Propertio conferendum esse dicas, et 



^) Recte Martinus Schanz, in Geschichtc der rom. Litt. iii Hanclb. der 
class. Atterittms-V/ss. cett. heraiisg. von Iw. Mueller, Miincli. 1892, 
Vill Bii, 2 Tli., p. 124, lianc senteiitiaiii miram atque adeo « monstfuosam» 
(«dcn ungelicuerliciicn Gedanlven ») appellat et non immerito ille qui- 
dcm miratur, fuisse qui eam dignam liabuerint quae retelleretur: iii 
quibus KiRCHNERUS, De Prop. libro V. Wism, 1882. Dehac re nonnulla 
ipse monui op. adl. p. 122 seq. adn. |, 



IIO 

A m or II m elegiae versuurn excellentia praestantiaque instar 
omniuinOvidianorum carminum elegiacorum haberi possunt: 
adeo ut numerorum et copia ct arte satis superquc videantur 
ad id quo intendimus probandum ^'. Igitur Tibulli elegias 
exquircndas sumara viginti tres (libri 1 elcgias 10, 
b. e. versus 812 dislichave 406; 1. II elegg. 6 = vv. 
428-dist. 214; 1. IV elegg. 7 [II-VI. XIII. XIV] = 
vv. 142=dist. 71): (|Uorura carminum uiiiversus versuum 
numerus est 1382 distichorumve 691; Propertii autcra 
elegg. nonaginta novem (1. 1 elegg. 22 = w. 706 
== dist. 353 ; 1. II. elegg. 9 = vv. 354 = dist. 177 ; 1. III 
elegg. 32 = vv. 1008 = dist. 504; 1. IV elegg. 25 = w. 
990 = dist. 495; l. V elcgg. 1 1 = w. 952 = dist. 476) : 
quorum versuum summa universitatis est 4010 disticho- 
rumve 2005 ; denique Ovidii A ra o r u m elegg. u n d e q u i n- 
quaginta (1. 1 elegg. I5 = vv. 772 = dist. 386; I. U 
elegg. 19= vv. 8l2 = dist. 406; 1. lll elegg. 15= w. 
870 = dist. 435): quorum carminum universi versuum et 
distichorum nuineri sunt 2-154 et 1227 ~K 



') Cfr. Grupp. iWr/h Elcg. cctt. p. 374: «Von dcii vcrscliicilciicii cle- 
Risclien Werkeii des Oviil siixl cs dic Amorcn, wclclie uns liier 
znnachst intercssircn.» et Gkrii. IIkinr. HuBENDEV.I^tc Sijtnm.dcr r'mi. 
Kl.cgie. Hanib. 1876, p. 9: «Dasjciii.i,'e Wcrk (sc. Ovidii Amorcs), wel- 
clics im Stoffund der Ar t u nd Wcise dc r Bchan d lung dcn Wcr- 
ken der andern Elegikern am naclistcn stcht.» De re univcrsa cfr. Paldam. 
Royii. Krnt. cett. p. 41 (quem locum supra attuli): «Es ist aber vorzii^'s- 
weisc die crotischc Elegie zu vcrstelicn, wcnn von romischcr Elcgic 
die Kcde ist.» 

-) Ad Tibnlli et Propcrtii locos adferciulos editionem adiiiliui ean- 
dcin, qua in Catulli clegiis usus sum, cditioncin dico Mucllerianam ; 
quod vero ad Ovidii Amorum libros atrjnet, locos attnli cx editioue 
Merkeliana. Hic autcm monitos volo qui legent hacc, me reliqua quoque 
Ovi lii carmina elegiaca spoctarc vellc cum ita res ipsa tulerit idqne 
«proposito conducat et liaereat a[)tc. » 



111 

Atqiic ut statim ad rem ipsam aggrediar, ^' ex iis (juae 
in pririiis ac praecipue animadverleiula vidcntur in furma 
illa distichorum omnibus suis numeris et partibus explcta, 



') Cum nunc primum de ea Latini disticlii forma disiiutaturns sim, 
(luae postiiac tamquam exemplar perfectae artis elegiacae liahita est, 
liie est locus, ut videtur, iis, quao ad virorura doctorum indicem, qui 
in hac re versati sunt, pertinent. Praeter homines doctoseos, qui uni- 
verso carmini Romanorum elegiaco, alii aliter rem persequentes, operam 
dcderunt quosque alio loco indicavi (op. adi. p. 8 scq. in adn. ; cfr, p. 101 
seq. in ailn.; in his vero ma\imc nominandi, inter antiquiores, Scali- 
GEK, Gallutius, Vossius, alii; inter recentiores, Paldamus, Gkuppius, 
Hertzbergius, alii), [troprie de disticho elegiaeo maiora minora [iroA-ren- 
tcs vel alii alias partes tractantes egerunt qui scquuntur. (Qua in ciiu- 
mei"atione ob propinquam quasi cognationem quae disticho Latinocum 
Graeco intercedit, eorum quoque nonnullos indicavi, qui de Grae- 
corum disticho scri[»serunt) — Laur. Santenmus in lermtlani Mdnri 
cdit. Ti'ai. ad Kh. 1825 (oj^us Santenii inorte interru[)tum al)Solvit 
Dav. Iac. Van Lennep.), ad vv. 1721 seqq. p. 283. seqq. — Ern. Eich- 
NER. De poeit. Latt. usque acl Aufjnsti aetatem distidti-s quaest. inetr. 
partic. diiae. Soraviae 186G; Bennerk^tngen iiber den metrischen und 
rhytlonis:hen Bau, soicic i/ber den Gehrauch der Homoeotcleuta in tlci 
Distlclien des C itull, Tibull, Properz und Ovid. Gnesen, 1875. — Car. Prien. 
Dic Si/n.rnctrie und. liesponsion der rom. Eteffie.Liiheck, 1867. — Gualt. 
Gebharm. De Tibulli, Propertii, Ovidii disticliis quaest.elegiac. ^pecimen. 
Kegim. 1870 ; Znr Technik der rom. Dichter im ep. und eleg. yersm. in 
Jahrbiich. f. Phil. Bd. 109-110, 9 Heft (1874), p. 647 seq. — M. W. Dro- 
BiscH. Ueber die Classification der Formen des Distichon. 1871, p. 1 seq. 
( Abd ruck aus den Bericld. derphit.-hist. Cl. der k. S'\chs. Gesellsch. d£r Wiss , 
23 Bd.).-FRiD. Car. Hultgren. Observationes metricae inpoetas elegiacos 
Graecos et Latinos. P. I, Leipz. 187 1 ; P. II, Leipz. 1872 ; Die Technik der rinn. 
Dirhf. im ep. und eleg. \ersm. in laitrljb.f. Phit. Bd. 107-108, Heft. 10-1 1, 
(1873), p.745seqq.; StatistischeUntersuchungen dcs Distichons m Bcricht. 
derphil.-hist. Cl.der k. Sdchs. Gesellsch. der Wiss. 1872,24 Bd, pag. 3 seqq. ; 
ihid. cfr. Drobisoh.'p. 1-3. — Bern. Henr. Engbers. De metricis in- 
ter Tibidli Propcrtiiqvje libros differentiis Quaest. P. I. Monast. 1873. — 
Gerh. Heinr. Bubendey. Die Sjmmetrie der rijm. Elcgie. Hamb. 1876. 
— Theod. Birt. Ad liistoriam he.rnmetri Latini sijmbola. Bonn, 1876 
(p. 26 seq. et aliis locis). — Ett. Stampini. Le Odi Barbare di Giosnc 
Cnrducci e la metrica Latina. Toriuo, 1881, p. 43 seqq. (a quo pag. 58 
laudatur — sedipse librum inspicere non [)otui — Gottschall. Poetik. Die 
Dichtkunst und ihre Technik. Breslau, 1877, I, [i. ^S.)); La poesia Ro- 



112 

quam tres illi elegonim Latinorura scriptores principes 
sunt asseculi, haec pacnc, nisi fallor, proferenda sunt. Cum 
hoc loco taceam de iis paucis ac levioribus, quae unius- 
cuiusque poetae in versuum condendorum artificio propria 
videntur, hisce maxime de causis dici potest carmen ele- 
giacum tamquam ad fastigium per hos adductum esse, ut 
eorum disticha componendi ratio in posterum tamquam 
exemplar perfectae artis haberetur: Primum enim apparet, 



ma»a e la raetrka. Toriiio, 1881, p. 20. seqq. — W. MEYEit. Zur Ge- 
scluckte clcs gv. iind des lat. Hexam. in ^itzuncjsb. cle k. bcujer. Akad. 
de Wiss. philosoph.-pldlolog. Cl., 1884; cfr., intei" alia, p. 1042 seq. § 10 
«Pentamcterscliluss». — Ex: iisvero qni uominatim distichum Graecorura 
elegiacum aut ex omni aut e\ aliqua parte tractarunt, horum mentio- 
iicm faciam: — Arn. Langen. Dc disticlio (Jraecorurn elejiaco. P. I Vra- 
tisl. 1868. — H. A\'eil. 1'ebsr Sijuren stroph. Cornpos. bei den cjriech. 
Elecjih. in Rhein. Mus. XVII (1862), [). 1 seqq. — H. Useneh. Zum He- 
j:am. des Theocjnis in Jahr)\ fiir Phil. CXVIl (1878), p. 68. — In multis 
antem libris, qui sunt de re metrica poetarum Latinorum, hi, quo ad 
distichum elegiacum,in primis sunt laudandi : -God. Hermann. Klemen- 
ta docfriiiae metricae. Lips. 1816., 1. II, c. XXVIII, p. 356 seqq. (ctV. eius- 
dem Epitome doct7\ jyve^r. ed III. Lips. 1852, 1. II, c. XXVII, p. 128 seqq.). 
— Luc. MuELLER. De re metrica 2>oett(rum Latin. praeter Plaut, et Tc- 
rent. libri septern. Lips. 1861, 1. III, p 214. seqq. et aliis locis (cfr. eius- 
dcm Pei mctricae poett. Latt. praeter Pl. et Ter. Summarium. Petrop. 
1878, § 28., p. 4.5 seq. et tiWMlocx^i,; Metrikder Griech. und Rhn. Lei[)Z. 
1880, § 25, p. 32 seqq. et aliis locis; Quintus Ennius. Eine Einlcitwuj 
in das Studiu)n clcr rijm. Po-sie. St. Petersb. 1884. Zeiiut. Buch, c. III 
«Dic rom. Metrik nacli Ennius». Distichon, p. 292 seq.). — J. M. 
GUARDiA ct .1. WiEHZEYSHL Grammuirc de la lang.lat. cV aprcs la mrtlt. 
anal. ct histor. Paris 1876, p. 736. — W. Ghrist. Metrik der. Griech. 
und Rijrn. Z\\. AuH. Lcipz. 1879, § 244 scqq., p. 206 seqq. — Fr. Zam- 
BALDi. Mctnca yrecn e Latina. Toriuo, 1882, c. V, "p. 246. scqq. — Hu- 
Go Gleditsch. Metrik der Griech. und Rom. iu Handb. der class. Af- 
tcrtnms-Wiss. cett. herausn:. von Iw. Miiller. Z\v. Rd, Nordl. 1885, 
E, § 38, ]). 526 seq.; § 106,4, [>. 574 seqq. ; § l40, \\ 590 seq. — Postre- 
mo in iis qui rem Graecorum metricani i roi)i"ie tractarunt satis ost 
commcmorare A. Rossbach uiid R. \^estphal. Metrik der c/ricch. 
Dram. tmcl Lyr. cett. Z\v. Aull. bcsorgt von R.Westphal. Leipz. 1867. 
1868, II Vol. ]"). 351. scqq. 



ita eoruin carmiiia striicta alquc oonformata csse ut, id 
quod verae carminis elegiaci naturae coiivcniens conscn- 
taneumque esse monuimus, singulis quibusque fere disti- 
chis singulae strophae efficiantur, quae, sive metrura spe- 
ctas sive sententias, per se ipsae perfectae absolutaeque 
sint, ut neque iis quae antecedunt neqae iis quae subse- 
quuntur expleantur, et ad unitatem revocentur. Quomodo 
vero poetae elegiaci omnium praestantissimi vitio iili ora- 
lionis,quod Graeci appellant asvsTovtV.v, quodque, ut in prom- 
ptu est, facile oriri poterat ex tam magna tamque di- 
ligenti metri observantia, mederi studuerint, cum verba 
ipsa in uniuscuiusque distichi hexametro pentametroque 
affabre atque scienter collocantes, tum plura disticha iu- 
ter se tamquam conexa et iuncta ad unitatis rationem 
summo artificio reducentes, pauUo post viderimus. 

Deinde, neque haec est parva Roraanorum poetarum 
elegiacorum laus, ita pentaraetros effinxerunt, ut universi 
vocibus bisyllabis pleruraque concluderentur : quod tamen 
ut non eadem ratione fieri apud singulos poetas videmus, 
ita artis elegiacae magis magisque procedentis indicium 
est habendum : nam cum longioribus vocabulis pentame- 
trum finire ab ipsa carminis elegiaci natura abhorrere 
videretur ^\ id, poetis in operis artificio progredientibus, 
fieri oportebat, ut, exclusis monosyllabis, quibus numeros 



^) Quod universe ait Quintilianus, IX, 4, 65, de verbis, ut ita dicam, 
scsquipedalibus, quae in extremis versibus nonuumquam apud poetas 
reperiuntur, id intellegitur multo rectius de pentametrorum quoque 
conclusionibus dicendum esse: nam, cum distichi tamquam cursus 
rhythmicus ad flnem properans paene constanter ac legitime pentame- 
tro contineatur, quis nou videt, hunc ut monosjilabis nimis dure atque 
absurde interrurapi, ita longioribus clausulis nimis graviter onerari 
ac moleste retardari 'r 



114 

terruinari raalae plerumque crat artis, et trisyllabis, quibus, 
ut alia omittarn, pentameter ne concludi qaiderr) fere vi- 
debatur, nihil aliud reliquura esset, quam ut hic versus vo- 
cibus bisyllabis longe optime claudi posset. Praeterea, sive 
id dedita opera et ratione aliqua aut observantia quae- 
situm est, sive natura magis casuque aut necessitate quadam 
factum, hoc etiam efficiebatur, ut versus accentus, qui dici- 
tur metricus, quam minime cum grammatico discreparet ^^: 



') In hexametrorum qiioqne clausulis fleri prope necesse erat, ut 
cum versus heroi longe optime ac frequentissime tum trisyllabis voca- 
hulis tum bisyllabis terminarentur, versuum accentus cum verborum 
congruerent: quod utrum de industria factum sit, ut maxime post 
RiTSCHELiuJi plerique volunt (cfr. Fr. Froehd. 1. adl. cle he.v. lat. cett. 
p. 539 seq.; Zambald., Metrica cett. p. 241 seq.), an verius vidisse, prae- 
ter alios, Guil. Meyerum (Ueber die Beob. des Wortacc. in der alllat. 
Pjes. in Sitzungsb. der k. bay . Akad. 1884.) censendura sit, qui 
Ritschelii opinioni repugnavit (cfr.etiam Luc.Mueller, d. r. m. p. 211. 
219; Fel. '^kMO\K\'^o,La pronxQizia j)oiwl. dei versi qiiantit. nei bassi 
tempi ed orig. della versegg. ritm. Torino, 1893, «p. 5), nunc quaerere 
nolo: id satis habeo animadvertere, quod alio loco {Zur Gesch. des 
griech. u. lat. Hex. in Sitzungsb. cett. 1884, p. 1034) idem ait Meyerus, 
se mirari cur, si vera esset Ritschelii sententia, easdem clausulas he- 
xametrorum defugerint pootae Latini quae sint reparare, Tyndari- 
darum, in quibus accentus et metrici et grammatici consensus sit, 
hoc contra dici posse videri, in priore exemplo eum repugnantia ad- 
flrmare, cum discrepantia sit, non cousensus, inter utrumque accentum: 
nam ultima syllaba verbi (modo ne sit monosyllabum) ante reparare 
acuenda cst, utpote quae sit arsis pedis quinti ; quod vero ad Tijiuia- 
ridarura, ubi est consensus, cum nulla postrema syllaba sit acucnda, 
satis est quae de eiusdem generis clausulis raonuit Quintilianus 1. nu- 
per adl. considerare: permolle autem ne cura laude dictum esse pute- 
mus, et totius loci ratio raonet et iam docuit Luc. Muellerus, d^. r. m. 
p. 211. Praeterea in his excmplis nimium pondus habere videntur, id- 
que in gravioribus versuum sedibus, syllabao quae a declinatione ma- 
nant, cum nihil ad vim ipsam verborum conferant, quae contra <am- 
pullari » et inaniter sonare dixeris. De hac quaestione, quae in accentu 
verborum eorumque ictu in oratione numeris astricta versatur, nuper 
scripsit apud nostrat^^s, practcr Ramorinum, qucm supra laudavi , 



115 

quod Gracci, assueti vcrba in fine acuere, haudquaquam 
cavebant. Cfr. Ilermann. 1. adl. Elementa cett. p. 358. 
Atque id quoque sequebatur, ut pentameter, quem gram- 
matici cuiusdam verbo usus primara veramque hexa- 
metri subolem dixi, ad sui tamquam parentis, ut hac trans- 
latione uti non desinam, imaginem similitudinemque pro- 
pius accederet. Namque, id quod iampridem compertum 
exploratumque est, cum vocibus vel bisyllabis vel trisyl- 
labis hexametri ad fere constantem atque universam op- 
timorum poetarum regulam exaequati maximam partem 
concluderentur ^\ prope necessario fiebat ut, cum esset 
hexameter series pedum catalectica in bisyllabum, pen- 
tameter autem in syllabam, hic versus, una syllaba in 
extremo hexametri hemistichio posteriore detracta, clau- 
sula bisyllaba finiretur : hoc vero in hexametri clausula 
trisyllaba factum esse, animo fingamus necesse est, 
^ cum ex clausula hexametri bisyllaba si syllabam re- 
R' cidi demique posse statueremus, forma oriretur pentametri 
■ admodum vitiosa atque intoleranda, utpote quae mono^ 

HrjMB. RoNCA, Metrica e ritmica latina nel M. E. Parte I. Primi monu- 
menti ed origine dellaj)oesia rilmica latina. Roma, 1890, p. 103 seqq.; cfr. 
etiam, quos nominat Ramorinus 1. adl. p. 5 adn. 3, Johannson, Consensus 
qid potest inveniri inter accentnm et ictum apud comicos latinos, iitrnm 
fortuitus sit necne («Comment. Acad.Upsala»). Venersb., 1888, etWuLFF, 
Yon der Rolle des Ahzentes in der Yersbildung («Skandinav. Archiv», 
t. III, p. 499). His adde G. Meyer. Anfang und Ursprung der lat. u. 
griech. ri/thm. Dicht. (in Abhandl. der k. bay. Akad. I Cl. XVII Bd. II 
Abth.). Miinchen, 1885, p. 3 seqq. (=267 seqq.); Humphreys. Quaest. metr. 
de accentus mom. in v. her. Lips. 1874, p. 2 ; H. Weil et Th. Benloew. 
Th4orie generale d'accentuation Latine. Paris, 1856, p. 74 seq.;FR. Zam- 
BALDi. II riimo dei versi ital. Torino, 1874, p. 16 seq.; los. Fraccaroli- 
Saggio sopra la gcnesi della Metrica Classica. Firenze, 1881, p. 15, 22. 
^) De qua rc cfr. Fr. Fiedler. Bie Yersk. der lat. Sprache. Soest, 
18G2, p. 46 seq. 



IIG 

syllabo lerminaretur : iit merito atqiie optimo iure slc 
concludat Luc. Muellerus d. r. ra. p. 215, «ceteros mo- 
dulos exeuntis versus elegiaci ob id ipsum esse deformes, 
quod addita syllaba habeantur heroico rnetro vitiosi » '^ 
Cfr. etiam Meyer. 1. adl. Tiur Geschichte cett. p. 1043. 
Denique, quod est quoqne non parvi faciendum in 
praecipuis elegiae Latinae scriptorum principum laudibus, 
hi ipsi tum dactylorum numerum augentes, tum voca- 
bula dactylica convenienter apteque collocantes adeo fa- 
cilem expeditamque ac paene dixi alatam stropham ele- 
giacam redd^iderunt, ut haec ad omnes vel minimos sensus 
animi motusque expriraendos efflngendosque optirae ac- 
commodaretur. Quam metri pulchritudinem ac speciem ut 
assequerentur, mirum quantum elaborarunt ii maxime Ro- 
manorum poetae qui Augusti circiter temporibus excel- 
lentes exstiterunt: ut non iniuria de universa poesis con- 
dicione iudicasse Muellerus videatur cum fere scriberet, 
R,omanos non minus fortiter ac gloriose cum externarum 
nationuni populis pugnasse quam cum suae ipsorum lin- 
guae difficultatibus asperitatibusque conllictatos esse ^\ 



') Hoxaraetrura elegiacum cum aliis causis tum liac etiara ab lieroo. 
diflerre quod, in largiore veivuum copia rc examinata, clausulis 
ti-isyllabis saepius terminatur quam bisylJabis, et supra vidimus et 
numeris confirmavit Hultgrenos 1. adl. Observaiiones cett. II, p. l 
seqq. Cuius rei causam non solum lianc fnisse puto, quod, cum penta- 
meter tam multas sibi postularet clausuias bisyllabas, huius generis 
pauciores supererant ad hexametrum concludendum, sed hanc quoque, 
quod minus placere oportebat, utrumque stropliae elegiacae versum 
iusto saepius sic tcrminari, ut et hexamctri et pentamctri clausulac 
pari syllabarum numero essent. 

2) Q. Ennius. Eine Einleitancj cett. p. 289: «Man l<ann sagen, die 
Jiigend Roms hat nicht rainder raannhaft mit den Scliwierigkeitcn dos 
noch jungeu, erst scit kurzcm littorarisch ausgcbildotcu Latoin gorun- 



117 

Atqne illud quoque sequitur, ut quoJ iam antca dc anti- 
quiorum poetarum neglegentia nuUaque aitc qucrcbatur 
Hoiatius cum diceret, Latium non niinus virtuto clarisve 
armis potentius futurum fuisse quam lingua, si non otren- 
deret unumquemque poefcarum limae labor et mora ^\ id, 
inquam, cum ad alios tum ad poetas elegiacos qui aetate 
Augusti floruerunt (de his enim nunc agitur) minimum 
pertinere atque adeo contrarium verum esse appareat. 

Qiiae cum universe proposuerim, ad singula iam ag- 
grediar. 

Quanta fuerit gentis Romanae dignitas atque gravi- 
tas, ex hoc quoque existimare licet, ut supra dictum est, 
quod sermo ipse Latinus (ut inter omnis populi naturam 
et linguam summus est consensus ac tamquam adfinitas^^), 
inaxima spondeorum copia atque ubertate pollet. Quod 
certe carminis metro artique non multum ofiiciebat quara- 
diu ex versibus vel saturniis vel iambicis et trochaicis 
tota fere constabat Rom.anorum poesis. Posteaquam vera 



gen, wie einst im zweiten punisclien Krieg ihre Vorfahren mifc Hanni- 
bal ». Cfr, eiusdem Die Enfsiehimg der r6m.Kuns1clicht. Hamb. 1890, p. 1. 
Cfr. etiam I. M. Guardia 1. adl. p. 733 et Hultgren. 1. adl. I)ic l^echnik 
cett. p. 753 seqq. efc p. 771. Praeterea quam diligenter Romani artis 
praecepta observavcrint et quanfcum «haec eruditio scholica valoerifc ad 
artem poetarum metricam et grammaticam sive constifcuendam sive im- 
mutandam», scriptorum locis apposifcis, docet idcm Luc. Muell. cl. r. 
m. p. 12 seqq. 

') Ep. II, 3, 289 seq. ; cfr. Ep. II, 2, 109 seqq. efc Safc. I, 10, 67 
seqq. Quo cerfce in genere si elegiacum carmen intellexeris et huius 
etiam formam respexeris, ad poetas elegiacos iure meritoque referri 
posse iudicium illud dixeris, quod antea Gicero nimiae fortasse rerum 
dcmesticarum admirationi indulgens clviumque studiis vanitatique ob- 
secutus tulifc, cum scriberet, Romanos accepta a Graecis fecisse meliorar 
quae quidem digna statuissent, in quibus elaborarent. 

-) De quo tamquam uecessitudinis vinculo nuperrime disseruit L. 0. 
Weise. Charakteristih cler la(. Spr. Leipz. 1891, p. 9. 73 seq., aliis lociiu 



118 

metra dactylica R,omaQi ex Graecia illata sunt, raagna 
tuni difficultate afdci necesse erat poetas Latinos, pro- 
pterea quod pauca admodum eis praesto erant, quibus 
versus efficerent, vocabula dactylica. Quamquam enim 
universae numerorura dactylicorura normae nihil obstabat, 
quominus aut maximara partera atque etiam totum meris 
spondeis conderent hexametrum vel distichon ipsum (iis 
videlicet locis exceptis, in quibus ex metri lege dactyli 
requiruntur), aut pedibus trochaicis cum iambicis apte 
consociatis, aut aliis verba copulandi conectendique ratio- 
nibus usi pedes efficerent dactylicos, tamen nemo non videt 
ac sentit, quam omni arte elegantiaque careant quamque 
graves cadant et ab aurium approbatione abhorreant (ut 
saepissime versus ita facere paene cogebantur poetae da- 
ctylici Romanorum antiquiores) numeri qui ita sint: Vnus 
homo nohis cunctando restituit rem (Enn. Ann. 286 M.), 
vel Qid te lenirem tiobis , neu conarere — Telis in' 
festis icere mi usque caput (Cat. 116, 3 seq.): quibus 
in versibus, ut cuique patet, nihil, praeter nuda ac tan- 
tum necessaria hexametri vel pentametri linearaenta ha- 
bituraque, iam superest, unde natura raetri dactylica agnosci 
possit. Itaque apparet, in eo summe elaborandum fuisse 
Romanis, ut quara raaxime possent sormonem patrium vo- 
cibus dactjlicis augerent atque locupletarent : quod cum 
aliis rationibus tum etiara sic perficere studebant, ut raodo 
numerum pluralera ponerent pro singulari (ut nomina pro 
nomeii, numina pro numen et quae sunt sirailia), modo 
infinitum verbum temporis perfecti pro praesenti usur- 
parent (ut composuisse pro componere, inseruisse pro in- 
serere ^^ cett. : quo fiebat ut vel pro uno duo fere dactjli 



') Quo(J oiun .ipud ccfcros, tuni maxirac apuil Tiliulluin iuvonitur. 



IIU 

n(l(iuiroronlnr - nani syllaba brevi acccdcnto altcr dactv- 
lus facile exoritur - vel quaedam verba ia raoduai infi- 
nituni inclinarentur, quae, nisi ita esset, a metro dacty- 
lico essent aliena),modo quorumdara adiectivorum vel par- 
licipiorum tertiae declinationis casum ablativum vocali e 
pro i terminarent, vel quaedam verborum terapora ac per- 
sonas vocali e pro is vel tcnt finirent, modo vel eadem 
vocabula repetentes vel encliticum que '^ alia\e scitc usur- 
pantes vel hexametri pentametrique verba convenientcr 
disponentes vel aptis verborum transgressionibus aliisque 
denique rationibus utentes (cfr. Ilultgr. 1. adl. Die Technik 
cett. p. 754 seqq. et raaxime p. 759 seqq. ), id quod 
volebant consequerentur. ~^ 



qui etiam TiaoaXXTjXjcj/ioy quendam (id quod princeps animadvertit Grup- 
PIU3 1. adl. p. 19) in verbis disponendis sequitur, ita ut liexametro 
modus inlinitus temporis praesentis, pentametro, idque in simili loco, 
intinitus praeteriti contineatur, ut I, 10,61 seq.: «Sit satis e membris 
tenuem rescindere vestem, — Sit satis ornatus cUssoluisse comae» (cfr. 
1, 1, 45 seq.; 73 seq.; 8, 11 seq. cett.). Hanc eandem verborum concin- 
nam collocationem saepe etiam reperias, cum utrumque verbum iutinito 
temporis praeteriti effertur (ut I, 2, 81 seq.; 4,47 seq.; 8, 9 seq. cett.): 
eiusmodi autem inflnitos cum ad hexametrura tura ad pentametrum apte 
concludendum valde esse accommodatos, quis est quin videat? 

^) « Die Verbindung der Coniunction que mit dem in der Mitte des 
Verses stehenden Verbum flndet sich am haufigsten in Pentametern und 
zwar in den Elegien Tibulls>. Fr. Fiedler. 1. adl. Vershmist cett. 
p. 92. Cfr. DissEN. in Comment. ad Tib. I, 1, 51 quantum est auri 
2:)oiius pereatque smaragdi, p. 21 : « Hanc ego verborum collocationem 
a Tibullo profectam credo.... Est vero collocatio ita facta, quasi bis 
adesset verbum cett, » (item in pentametris I, 3, 56 ; 4, 2 cett.). Cfr. etiam 
Max- Krafft. De artibus quas Tibullus et Lygdamus in versibus con- 
cinnandis adhibuerunt, Hal. 1874, p. 4 et adn.2, et Heindokf. ad Horat. 
Sat. I, 6, 43. 

-) Etiam in iis norainibus propriis usurpandis, quae a metro dacty- 
lico aliena essent, sic versati sunt poetae Romanornm elegiaci ut aut 
ad circumlocutiones confugercnt aut perquam raroaliquid sibi snmerent. 



120 

Sed hac qiioque via et raiione spoiideorura inopiae 
metrique difficultati occurrere ac mederi studebant. In 
initiis enim et bexametrorum et pentametrorum (quod 
paullo saepius in illorum initiis quam in horum apud Ovi- 
dium, contra autem fit apud ceteros) plerumque posuerunt 
vocabula aut dactyhca aut a dactyhs incipientia; ex quo 
efficiebatur, ut numerus ipse versuum, etiamsi plures 
essent in distichis spondei quam dactyli, dactyhcus vide- 
retur, cum iis, dactyhs in primis eorum sedibus coUoca- 
tis, color tamquam ac species dactylica imponeretur mo- 
tusque rhytbmicus, liceat sic fari, dactyhcus statim a 
principio oriretur ac per totum versus ambitum vel certe 
bonam eius partem tamquam propagaretur : ut enim in 
aiiis rebus, ita est in versibus yj ^-,^/>i '^ riyj.n-j -y.v-6z. Prae- 
terea cum primae sedes et postremae in versibus omnium 
gravissimae sint (in hoc enim quoque genere extremum 
quodque adfine videtur et quasi coniunctum) id apparet, 
dactylum in principio positum non paullum conferre ad 
naturam versus dactylicam declarandam. Quod quidem f:i- 
core minus cogebantur Graecorum poetae cum dactylici 
tum imprimis elegiaci, quorum cum lingua vocibus dacty- 



Qoin immo ne artis praecepta migTarent, illa nmnino nonnumquam omi- 
serunt: qua in re ca etiam documeuto sunt quae in nomine Tuticani 
(quod, ut pes modo ditrocheus, modo epitritus secundns,in versum dacty- 
licum ajite cadere non poterat) non insulse ille quidem iocatur Ovidius 
Ep. ex P. IV, 12, 1-18 (cl"r. 14, 1-2). In versu hcxamctro cfr. etiani llorat. 
Sat. 1, 5, 87 (coli. cum Luc. VI, 39, p. 35 M.). Quo in genere minus certe 
diligentes ac severi fuerunt Graecorum scriptores elegiaci : cfr. quae 
de nominibus 'ApeoroYSi^Tovos apud Simonidem et 'AXxtjStaScu apud Cri- 
liam, quibuscum alia nomina propria a Romanis ad metrum dactyli- 
cum apte accommodata comparat, IIultgrenus disputat 1. adj. Dic 
Tcchnik cctt. p. 768 seq. 



121 

licis multo uberior csset rjuarQ sporuliacis, ut illa tamquam 
ultro scribentibus se offerrent, id sano metri dactylici natu- 
rae minus adversabatur, quin immo ad numeri varietatem 
multum conferebat, si crebro a vocibus spondiacis (idque 
profecto saepius pro rata parte apud Graecos quam apud 
Romanos) eorum versus dactjlici ordiebantur ^K Itaque 
natura distichi Latini dactylica (ut Romani accuratius ele- 
gantiusque hanc stropham quam Graeci effinxerunt) vel ex 
eo declaratur quod pentameter, in quo disticbi tamquam 
animam spirare diximus, maxime ex parte dactylicus est : 
nam non solum in posteriore hemistichio duo pedes da- 



') Cfr. HuLTGRENUS 1. acll. Slatist. Unters. cett. p. 11. Cum ex tabula, 
quam in conspectu posuit Hultgrenus (Observationes cett. I, p. 8), con- 
flciatur, numerum pedum dactylicornm apud Theognidem et poetas ele- 
giacos eos, qui ante Theognidem lloruerunt, in versibus hexametris 962 
esse 2539, spondeorum autem 1309, ut inter centenos versus ratio sit 
dactylorum 66,35 "/o» spondeorum 33,65 "/„ (ex singulis summis, quas 
HuLTGRENUS confecit, summam ipse universitatis subduxi), initia da- 
etylica sunt 507 (i.e. in centenis versibus 52,30"/!)), spondiaca 455 (i. e. 
in centenis versibus 47,70^^); ita ut cum multo niaior sit numerus pe- 
dum dactylicorum quam spondiacorum (e&t enim summa spondeoram 
fere dimidio minor quam dactylorum), paullo admodum (4,60'y(,) plura 
reperiantur principiis spondiacis principia dactylica. Quae utraque ra- 
tio quam differat a Romanorura, mox viderimus. Aiiquanto contra ma- 
ius est discrimen quod inter poetas Graecorum, quos nuper indicavi, 
et eos, qui post Theognidem fuerunt,- intereedit: horum enim in ver- 
sibus hexametris 381 cum dactyli sint 1019, spondei 505 (ut hic quoquo 
numerus pedum dactylicorum altero tanto raaior sit spondiacorum), 
initia sunt dactylica 235, spondiaca 146: ut hae rationes elflciantur: 
61,70% et 38,30%. Hos ve"o poetas, qui maximam partera aetatis Ale- 
xandrinae sunt, hac etiam in re, ut in aliis, secutos esse poetas Ro- 
manorum elegiacos ex numeris, quos infra subiciam, apparebit. Eaedera 
fere rationes atque in hexametris sunt in pentametris (cfr. Hultgr. 
p. 11, tab. V — : nam Hultgrenus pentametrum tractavit seorsum ab he- 
xametro), nisi quod in pentametris summa versuum a spondeis inci- 
pientium paullo raaior est initiis dactylicis: qua in re nulla est offensio, 
cum pentamcter in altera parte satis sit per se ipse dactylicus. 



I 



122 

ctylicos esse necesse est, sed etiam in priore initia da- 

ctjlica oranium creberrima reperiuntur. 

Quae vero ratio pedum dactylicorum spondiacorumque 

ex versibus hexametris et pentametris eorum, quae pro- 

prie examinanda suscepi, carminum elegiacorum exstet, ex 

hisce numeris constabit ^^ : 

Apud enim Tibullum haec est dactylorum spondeorumque 
ratio : 

Universus dactylorum numerus est 2094, spondeorum 
2052, atque proprie in Hbro I dactyli insunt 1218, 
spondei totidem, i. e. 1218, in libro II dact. 672, 
spond. 612, in libro IV dact. 204, spond. 222. 

Apud vero Propertium haec est ratio : 

Universus dactylorum numerus est 5617, spondeorum 
6413, atque proprie in libro I dactyli insunt 1003, 
spondei 1115, in libro II dact. 486, spond. 576, in 
libro III dact. 1337, spond. 1687, in libro IV dact. 
1418, spond. 1552, in 1. V dact. 1373, spond. 1483. 

Apud denique Ovidium haec est ratio : 

Universus dactylorum numerus est 4118, spondeorum 
3244, atque proprie in libro I dactyli insunt 1361^ 
spondei 955, in libro II dact. 1340, spond. 1096, in 
libro III dact. 1417, spond. 1193. 
Quibus ex numeris colligitur, pedum dactylicorum abun- 



') Quibus in pedibus enumei'andis sic versatus sum,ut in hexametris 
quaternos pedes priores, in pentametris binos priores considerarem, 
idque ob eam causani quam supra exposui (p. 76 adn. 2). Itaque versus 
neglexi spondiazontas septem apud Propertium, duos in Ovidii Amo- 
rum libris(cfr. p. 72 seq. adn. 5). Etiam si in hisce et iis, quae sequuntur, 
rationibus conliciendis uno alterove numero pcccavi (id quod non spero), 
hoc fldenti animo adflrmaverim,haec errata non eiusmodi esse,utea, quae 
univcrsc ex nostris nunicris cfTocta sunt, tollantur aut labefactentur. 



123 

danlia Ovidium coteris antecellerc : oiiis enini dactylos si 
cum spondois mathematicorum viam secuti comparabimus, 
hanc fere esse eorum rationem reperiemus - 127:100; 
paullo contra dactylorum numerus spondeos superat apud 
TibuUum, quorum haec est fere ratio -^ 102: 100; contra 
apud Propertium, quae maior est eius orationis gravitas, 
pedum dactylicorum numerus minor est quam spondiaco- 
rum, cum utrorumque ratio fere sit - 87 : 100. Igitur cum 
apud Tibullum in versibus 1382 (vel distichis 691) da- 
ctjli sint 2094, spondei 2052, sequitur, ut inter centenos 
versus ^^ dactyli fere reperiantur 151,52 (=50,51 "/(,), 
spondei 148,48 (= 49,49 °/o ^^); ac rursus cum versuura nu- 
inerus apud Propertium sit 4010 (=dist. 2005), dacty- 
lorum autem 5617, spondeorum 6413, inter centenos ver- 
sus dactylos invenias 140,09 (= 46,69 Yq), spondeos 159,91 
(=53,31 yj; denique cum Ovidii versus sint 2454 (=dist. 
1227), dactyli autem 4118, spondei 3244, inde effici- 
tur, ut inter centenos versus dactyh reperiantur 167,81 
(=55,94%), spondei 132,19 (=44,06%). 



^) Vel disticha; sed si in distichis rationes hae considerantur, ne- 
cesse est, singulos numeros, qui ad dactylos vel spondeos in versibus 
(hexametris pentametrisque) auquisitos pertinent, reduplicare. 

2) Praeter alia^, ex hoc quoque argumento coftflcitur, elegiarum 11- 
brum tertium non esse Tibullianum, quod longe distat spondeorum et 
dactyloriim ratio, quam modo eruimus, a ratione libri tertii. Cum enim 
Lygdami elegiarum versus sint 290 (=dist. 145), spondei insant 498, 
dactyli 372: ita ut spondei cura dactylis comparati hanc fere exhibeant 
rationem 134:100; i, e. in centesimo quoque versu spondei reperiuntur 
57,26 7o, dactyli 42,74 Vq- Hanc eandem ob causam eo minus recte iu- 
dicasse Gruppiusi contendo, qui libri tertii elegias Ovidii nomini addi- 
cere voluerit (1. adl. d. 133). Quid? Nonne ratio dactylorum spondeo- 
rumque Ovidiana, ut alia mittam, a libri tertii auctore prorsus dissi- 
milis atque adeo contraria sententiam eius falsam declarat? Ceterum 
hac in re cfr. etiam Stampini. 1. adl. La poesia romana cett. p. 24 seq. 



124 

Quod si etiarn animarlvertatur, m hexametris, dr.m- 
modo paiici sane excipiantur spondiazontes, qiiintum, in 
pentametris quartum et quintum quemque pedom semper 
esse dactjlicum, quis non videt, quanto maior dactylo- 
rum numerus exsistat, ut hoc sine uUa iam dubitatione 
adfirmari possit, apud optimos elegiae Latinae scriptores 
habitura ac speciem, ut ita dicam, metri multo maiore ex 
parte dnctylicam esse? quod et carminis elegiaci naturae 
consentaneum est et ad strophae ipsius expeditam ac 
protluentem quodammodo levitatem vohibilitateraque ele- 
gantem plurimura valet. Qua in re primas Ovidio, secun- 
das Tibullo, tertias vero Propertio deferendas esse, nostri 
numeri satis aperte docent. 

Sed in hac quoque re Propertius a ceterorum arte 
recedit, quod non sohim spondeis crebrius utitur quam 
dactyhs, sed etiam, id quod verae distichorum naturae ipsi 
pauUum obesse videtur, rarius quam ceteri in hexametro- 
rum et pentametrorura capitibus dactylos ponit, ut ex 
iis, quae sequuntur, plane constat : 

Apud enim Tibullum initia sunt dactyhca ( 1097 
.*> » » spondiaca / 285 



ropertiura 


» 


dactylica 


(2693 


» 


» 


spondiaca 


( 1317 


vidiam 


» 


dactyhca 


( 1926 


» 


» 


spondiaca 


( 528 'J 



') Qui numcri qua ratione \n singulis poctarum elcgiacoriira libris 
atque in liexametris pcnfcametrisque scparatim cxaminatis rcpcrian- 



\2* 

Igitiir ciim apud Tibulhim versus sint 13S2, in cen- 
tenis versibus septuageni noveni (accuratius 79,38 Yq) 
a (lactylo, viceni (accuratius 20,62 YJ a spondeo inci- 
piunt; cum vero apud Propertium versus sint 4010, sexa- 
geni septeni (accuratius 67, 1 6 y^) a dactylo, t r i c e n i 
bini (accuratius 32,84 y^^) a spondeo ordiuntur; cum deni- 
nique apud Ovidium versus sint 2454, septuageni 
c 1 n i (accuratius 78,49 y^) a dactylo, viceni singuli 
(accuratius 21,01^^) a spondeo initium sumunt. Inde patet, 
TibuUum, tametsi spondeis crebrius ille quidem utitur 
quam Ovidius, in artificio dactylos in versuum capitibus 



tur, tabella quae sequitur explanabit: 



Apud Tibullum 
Initia dact. Initia spond. 



In hex. 

TsOT 
»11. 173 
> IV. 52 



In pent. 

337 

180 

48 



532^ 
Summa 1097 
Summa univ. 



565 



In hex. 

"99" 

41 

19 

159 



In pent. 

'm' 

34 
23 

126 



285 



1382 



Apud Propertium 
Initia dact. Initia spond. 



In hex. 

» II. 99 
» III. 286 
» IV. 317 
> V.347 



In pent. 

"279^ 
120 
344 

340 
348 



In hex. In pent. 



1262 1431 
Summa 2693 
Summa univ. 4010 



Apud Ovidium 
Initia dact. Initia spond. 



140 
78 
218 
178 
129 

743 



74 

57 

160 

155 

128 

574 



1317 




In hex. In pent. 

85 69 

70 104 

101 99 



97 I 955 
Summa 1926 
Summa uuiv, 




>454 



126 

ponendi rationem Ovidianam exaequare atque adeo paullo 
superare, cum Propertius contra non solum spondeis ma- 
gis abundet quam ceteri, sed etiam saepius quam ceteri 
a spondeis versus exordiatur. 

Quod si quaerimus, utrum hexametri an pentametri 
saepius apud optimos elegiae Latinae scriptores a dacty- 
lis incipiant, sic reperiemus: 

Apud Tibullum universa hexametrorum initia dactylica 
sunt 532, pentametrorum 565, apud Propertium hex. init. 
dact. 1262, pentametrorum 1431, apud Ovidium hex. init. 
dact. 971, pentametrorum 955: inde cura uterque nu- 
raerus, et hexametrorum et pentaraetrorura, apud TibuUum 
sit 691, apud Propertium 2005, apud Ovidium 1227, in 
centesirao quoque versu has fere rationes exstare ne- 
cesse est: 

Apud Tibullura initia hexametrorura dactylica (76,99^^ 
» » pentametrorura » I 81,76"/^ 

» Propertiura » hexametrorum 
» » pentametrorum 

» Ovidium » hexametrorum 
> » pentametrorum 

Qua ex tabella, ut cuique perspicuum est, id, re universa 
considerata, coUigitur, non multura distare pentametrorum 
initia dactylica ab hexametrorum, nisi quod apud Ovidiura, 
summura versuura artificem, horum et illorum initia fere 
paria sunt, cum discrimen vix numero 1,30^0 indicetur; 
contra apud Tibullum paullo maior est differentia(=4,77yo), 
et eo aliquanto raaior apud Propertium (=8,43%), qui 



» 


5 62,94% 


» 


hl,377o 


» 


5 79,13% 


» 


(77,83% 



127 

saepius pontametros quam hexametros a dactylis ordiun- 
tur; qua in re quoque magis est laudandus mea senten- 
tia Ovidius quam ceteri : sentiebat enim vir teretibus 
auribus exquisitoque iudicio ornatus, initia dactylica et 
in hexametris et in pentametris aut exaequari oportere 
aut, si alteruter nuraerus maior esse deberet, longe prae- 
stare, hexametros potius quam pentametros a pedibus da- 
ctylicis saepius incipere: cum enim pentameter in altera 
parte satis esset per se dactylicus, eundem minus opor- 
tere iudicabat a dactylo initium ducere: videbat contra 
quantum ad totius carminis pulchritudinem elegantiamque 
pertineret si iam ab initio distichi, h. e. ia capite hexa- 
metri, crebrius quam a raedio disticho, h. e. in capite 
pentametri, numerus dactylice, ut ita dicam, sonaret, quo 
mehus natura strophae elegiacae dactylica statim prae- 
monstraretur atque adumbraretur et, ut hanc in dacty- 
licum numerum desinere necesse esset, sic ab eodem nu- 
mero quadam cum metri congruentia atque concinnitate 
inciperet. Quanto vero magis in carmine elegiaco quara 
in epico non solum universa dactylorum copia, sed etiam 
arte eximia dactylos in hexametrorum capitibus saepius 
collocandi excellat Ovidius, numeris utriusque generis pro- 
positis docet Hultgrenus l. adl. Die Technik cett. p. 750. 
Cum denique ex quattuor rationibus, quibus hexametri, 
quod ad eorum initia attinet, cum pentametris coeunt, 
primum sibi vindicet locum ratio ea, qua hexameter a 
dactylo surgens cum pentametro similiter condito (quod sic 
indicabo Dd) iungitur, hanc subsequitur altera ratio, qua 
hexameter tali modo confictus cum pentametro a spondeo or- 
diente copulatur {Bs): quae ratio universa duas reliquas 
rationes coniunctas (Sd et Ss) numero exsuperat. Cfr. 



128 

HuUgren. ibid. p. 752 et Stalistische Unters. cett. p. 3 
seqq. 

Venio nunc ad rationem eam, quam poetae Romano- 
rum elegiaci in quaternis hexametrorum, binis pentame- 
trorum pedibus prioribus varie coUocandis secuti sunt. 
Dactjlos vero et spondeos litteris <i et s usus sic dispo- 
sui, ut (contra ordinem ilium, quem nullum rectius dixeris, 
qui est apud Hultgrenum locc. adl. Observaliones cett. I, p. 4 
et Die Technik cett. p. 747) primum ii versus hexametri 
indicarentur, quorum in quaternis sedibus prioribus omnes 
dactyli essent (.4), deinde ii, qui iisdem in locis omnes 
spondeos praeberent {B). In subsequentibus autem ordini- 
bus vel primum vel secundum vel tertium vel quartum 
quemque locum aut dactylus aut spondeus occupat, cum 
reliqui pedes aut spondei aut dactvli sint (C et D) ; deinde 
et dactyli et spondei alternis vicibus coniunguntur (E) ; 
tum aut duos dactylos aut duos spondeos duo aut spon- 
dei aut dactjli excipiunt (F) ; postremo aut duo spondei 
aut duo dactjli duobus aut dactjlis aut spondeis conti- 
nentur ((?). Ilinc sedecim versuum genera vel formas vel 
species (graece dixeris a/vyV/.ta) gigni necesse est, quas in 
oculis coiispectuque eorum, qui legent haec, expono: 

A) 1) dddd I 7) sddd (11) dsds 

B) 2) ssss ) S) dsdd ( 12) sdsd 

3) dsss ) 9) (^^^^^(^ fM^) ^"^^^ 

, 4) sdss (lO) ddds ' l 14) ssdd 

5) ssds ^15) dssd 

6) sssd ( IG) sdds 

Eadem fere dicenda de pentametro, ut hae qualtuor eius 



I 



129 

lurmae stalucndao sint: 

1) dd; 2) ss; 3) ds; 1) sd.'^ 

Forma hexametrorum longc omniura frequentissima 
(ari etiarn pracstantissima ? ''^) ea est, in qua dactylum 
in prima regione positum tres spondci insequuntur, i. e. 



') Hic locus, qui Gst do pecliijus metricis vai'ia rationc tfactandis, no- 
minari potest, auctoribus Dkobischio [Eln ■sladstischcr Vcrsuch abcr 
dic Formoi clcs lat. Hc-v. in Berichf. dcr phil.-hist. Cl. dcr k. sach.s. 
Gjs. d. Wiss. a. 1866, p. 138) et Hultgreno {Observationes cett. I, p. 3, 
et Die TejJinik cett., p. 746), osteologia, quasi dixeris disciplinam do 
diisticlii ossibus seu elementis; ex qua postea efflcietur altera discii)lina, 
quam, iisdem auctoribus, appellaveris syn desmologiam. Per se autom 
patet, leges eas, quae ex liuiusmodi pervestigationo erui atque statui 
possunt, non in singulis versibus, sed in maiore horum multitudiMo 
valere, ut etiam monet Hultgrenus, Ohsei-vationes cett. p. 12; quod (icri 
semper necesse est in disciplina illa C— hanc nostrates dicunt <Sta- 
tistica» — ), qua numeris demonstratur, quid rationis sit inter to- 
tum et siugulas partes. Si quis vero liuiuscemodi studia (quae quidem 
putida ac morosa videri possunt prirao obtutn, sed ex quibus etiam 
aliquid demum certi conficitur) naso suspendere acuto velit, is lcgat, 
quaeso, quae vir doctissimus et idem philosophus, Drobischium dico, 
defendit op. adl. Ei)i statist. Ycrsuch cett. p. 77 seq. et p. 138 seq. 

-) Compertum exploratumque est, in metro heroo eam formam a 
scriptoribus rei metricae exquisitissimam duci, in qua duos priorcs 
dactylos duo spondei subsequantur (ex nostra tabella flg, F, 13, ddss); 
itaque incipiunt Vergilii Aeneis, Ovidii Metamorphoses, Pliarsalia Lucani 
(de qua ro cfr. Fr.Zambaldi. Mctrica cett. p. 238 et Luc. Muell. d. r, in. 
\K 142); num idem dicendum de hexametro in metro elegiaco? Nonne 
cx frequontia formae dsss conici fortasse potest, hanc hexametri for- 
mam maxime adamasse eamque ob causam pulcherrimam metrique 
naturae ai)tissiraam liabuisse poetas Romanorum elegiacos? Nam cum 
liexameter elegiacus non xctTa Griyov, sed cum pentametro coniunctus 
usurparetur, eundem idcirco minus oportebat a duobus dactylis iiici- 
pcre, quod in oxitu pcntamctri, quo stroplia ipsa concludobatur, nume- 
rus dactylicus satis operte exstabat. Ceterum hexamotros formae ipsius 
ddss crcbro factitatos cssc a poctis clegiacis, mox viderimus, quippo 
quae forma socuadum sibi viiidicet locum. 

9 



130 

forma C, 3) dsss^ cuius plnriinus minimusque numerus 
vel mimcrus mediiis, ut mathematicorum sermone utar, 
apud univcrsos elegiacos fere est 15,80^0 (atque proprie 
apucl Tibullum 17,20%, apud Propertium 16,82% apud 
Ovidium 13,37 ''): quara formara subsequitur haec : ddss 
(F,13), quae in poetarum Romanorum principum elegiis in 
centenis versibus invenitur duodecies (rectius 12,29^05 
atque proprio in TibuUi elegiis 13,507o. ii^ Propertii 
10,48Vo. ii^ Ovidii 12,90%). Deinde hoc ordine reliquae 
formae sequuntur: 

III. dsds - n. med.: 1 i,77%(-T. H,SOV,; P. 10,34"/,: 0. 10,17%) 

8,80% (=» 7,13%;» 7,87"/,; » ll.Sryj 

7,53% [= » 6,30% ; » 1 1 ,84% ; . 4,47 7j 

7,49% (=» 5,80%;» 5,70y,; » 10,97%) 

6,977J^» 8,307„;» 5,42%; » 7,20%) 

5,17% (=» 5,25%;» 3,80%; . 6,50%) 

4,13V(=» 4,60%;» 3,06%; » 3,86%) 

4,01 V(.:» 5,01%;» 4.687,; » 2.37 7J 

3,67V(=» 3,057";» -^.44"/,; » 3.53%) 

3,64% (-» 3,15%;» 5,94"/.; » 1,83%) 

3,59% (=» 2,70%;» 1,64%; » 6,43%) 

2,53% (:.» 2,45%;» 3,20%; » 1,90%) 

l,31"/,(:.» 0,50"/,;» 1.94%; » 1.50"/,) 

1,30% (^» 0,05%;» 1,82%; » 1,43%). 



') Ii) liis vcrsnuni rorinis (lclinioHilis utoi' niimcris llnr.TOKENi, ita 
tanicn \\\, ct Tihiilli lil)i'i tcrtii clcgias cxchulain ct ovidii Amoiuim li- 
bros dumtaxat spcctcm. Pi-acterca hanc rcm ipsam aliter ijisc tractavi 
ct disposui, c\ uumcrisquc singulis non solum poctarum scd etiam li- 
brorum mcdium qucm dixi numcrum ii)sc indicavi. Qua iu re si in- 
tcrdum numcri iion ad amussim, ut aiunt, cxacti suiit, id co Aictiim cst, 
quod lIuLTGUKNUs iJivu^tcr numeros intcgros numcroruin fractorum 
iisqiic addcciinas partcs, ipsc, ut miiii scmpcr constarcm, usque ad ocn- 
tesimas rationcin du\i. Scd discriiniiia lc\iasuiitac niliili lacicnda vi- 



IV. dssd 


» 


V. sdss 


» 


VI. ddsd 


» 


VII. ddds 


» 


VIII. dsdd 


» 


IX. sdds 


» 


X. ssds 


» 


XI. sdsd 


» 


XII. ssss 


» 


XIII. dddd 


» 


XlV.sssf^ 


» 


XV. ssdd 


» 


XVI. sddd 


» 



131 

Quas si propiiis inspexorimus ac subtilioro iudicio 
examinarimus. primum cognoscemus, forraam dsss, in qua 
dactylura tres spondei excipiunt, non solura si medii nu- 
meri, qui dicitur, apud universos poetas elegiacos ratio- 
nem ducamus, sed etiam apud singulos omnium crebcr- 
rimam esse : ut, quod iam supra commonuimus, haec 
omnium optima sit habenda. Deinde id est animadver- 
tendum, huius tabellae formas priores inde a prima usque 
ad octavam, h. e. usque ad dimidiam partera, quae re- 
liquis cum crebriores sunt, tum etiam elegantiores videntur, 
ad unam fere omnes a dactylis incipere, nisi quod forma 
sdss, quae quintum sibi vindicat locum, excipienda est : 
sed huius rei causa ex eo, ut mihi quidem videtur, ma- 
ximara partera est repetenda, quod haec forraa multo sae- 
pius invenitur apud Propertium, quem non solum spon- 
deis raagis quam ceteri uti, sed etiam in arte a dactylis 
versus ordiendi ceteris inferiorem esse diximus : ut haec 
forma apud Propertium (=:ll,84Vo) fere duplo saepius 
quam apud Tibullum (=6,30%)» fere triplo saepius quam 
apud Ovidium (=4,47%) reperiatur. Figurae autem sexti, 
septimi, octavi loci, in quibus plures sunt dactyli quam 
spondei, numero ionge distant in Propertii clegiis a Ti- 
bullo (formam sextam si forte exchiseris), maxime vero 
ab Ovidio. Etiam formae ssss et dddd mira fere aequalitate 
[ apud universos poetas elegiacos usurpatae inveniuntur 
(occupant enim duodecimum et deciraum tertium locum, cum 
discrimen harum rationura fere sit 0,05Vo); I^asce vero for- 



dentur. Practerea cfr. Drobisch. 1. adl. Ueber die Classif. cett., qui aliam 
ille quidem viam et rationem secutus ad cundem fei'e exitum pervenit; 
cfr. raaxime pagg, 9. 13. 15. 18, al. locc. 



132 

inas idcii'co non soluin pari Ibro nurnero csse apud poe- 
tas elegiacos principes, sed etiam rarius reperiri opinor, 
quia numerum sino concinna aptaque spondeorum dacty- 
lorumquc varietate, sed aut omnino dactylicum aut om- 
nino spondiacum, aeque in vitio esse putabant veteres '\ 
nisi causa aliqua, quae dicitur, rhetorica subesset, ut ver- 
sus aut spondeorum pondere gravis ac tamquam sollem- 
nis aut dactylorum levitatc facilis expeditusquo ad sen- 
tentiam verbis propc ipsis exprimendam accommodaretur. 
Sed hoc quoque loco illud in singulorum poetarum elcgiis 
considorandum est, cum utraque forma apud TibuUum non 
multum numero differat, apud Propertiuni forinara spon- 
diacam ssss (cuius est ratio 5,04%) forma dactylica dddd 
(cuins est ratio l,GlVo) longe frequentiorem cssc, cuin 
prorsus contrarium sit apud Ovidium, qui forma dactyli- 
ca dddd (=6,43°/,) multo crebrius utitur quara spondiaca 

ssss (-l,«3 7o). 

Inter liguras deniquc omnium dcterrimas qiiarti do- 
cimi, quinti docimi, sexti decimi loci [sssd, ssdd, sddd) 
niiUum aut non ita magnuin discrimen est, id(|ue non 
solum apiid singulos poctas, verum etiara apud universos. 
Qna in rc id quoquc animadvertalur, formas, quac locum 



') Cfr. M;ir. Victor. II, 2, 19 (Vol. VI, p. 71 scq. K): «Hcroi vers!>s 
\itiosi lialtontui' qui cx solis (lactylis vol ([ui ox solis spoudcis const.inf, 
(|uia in talihus aut gravis tarditas aut velocitas nimia vitiosa cst>. 
Qiia partiin in rc inter scriorcs Graccorum i^oetas cpicos poccassc 
Noninun, qui (luandam quasi familiam duxit, vidimus, cuius versus, 
cura duos siioudcos nusquam illc (luidcm ponat continuos, tanta volu- 
bilitate ct ccleritatc Ilucrc vidcntur, ut «recitantom non consistcre si- 
nant, sed rapiant sccum atquc aufcrant, pcreatquo ilia pracolara nu- 
niororum varictas, quam in llomoriois oarminilms admiramur^> (IIer- 
WANN. I. adl, Einf.ODir cott, [). 117). 



aut uUimuin aui proximum a postromo occnpant, formas 
(lico s(hld ot ssdrl, formis primi ot socundi loci {dsss ct 
(hlss) contrario oranino tamqnam ordino rospondero, ita ut 
ot primarum formarum oxcollontia ct oxtromarum pra- 
vitas liis quoquo numeris luculcntissimo confirmentur. 

Quod si schemata suporiora cum iis formis confcrre 
volumus, quibus poetae Graocorum elegiaci usi sunt, vi- 
dobimus,liac quoqne in ro multura difrorre Graecos a Ro- 
manis; cnius rei causam gravissimam in contrariis fero lin- 
guao Latinao et Graocae naturis, quarum altora, ut iia 
dicam, maximam partem spondiaca, aliora dactylica esi, 
positam esse equidem puto. Schomata onim distichi Grao- 
corum elegiaci (ut ex prima. secunda, tertia serie tabulao, 
quam proposuit Ilultgrenus 1. adl. I, p. G, raedium, quom 
dicunt, numerum ipse erui atque constitui) hoc ordino gra- 
datim minuento disposita invcni '': 

l^ forma dsdd (^eve 17,73%), quao est VIIP apud Rom. 
IP » sddd { > IO,47 7o) » XVI" » 

IIP » dddd( * 15,13 7,,) 
IV'-' » ssdd ( » ll,07 7o) 
V^^ * sdds( » 0,00 7o) 
VP p dsds ( » 5,40 7o) 
VI 1^^ )> ddsd ( » 5,01 7o) 



» 


XIU' 


» 


» 


XV" 


» 


» 


LV 


» 


» 


IIL 


» 


» 


VL 


» 



') Possiint ctiam in oontonfionis iniliciiim vocari numeri, quos iii 
meti'o heroo cx centenis vcrsibus i)i'ioril)us liiailos ct AeneiJi^s contulit 
Zambaldius, Metfica cett. p. 239. 

-) A poetis, qui antc Tiicog-niiicm lloruerunt, Langenus 1. adl. p. 10 
ilemonstravit maxime iVequentatum osse vorsum c meris daetylis com- 
[lositum ct cum cuius primus pes sponiiciim praebiM'et; (leinib' (pii in 
secundo pcilc et qui in primo a<; sccundo i»ro duabus syllabis bi'e\ ibiis 
syllal)am loiio^am haberent {dddd, sddd, dvdd, ssdd): quae cum numeris 
HuLTGiiKNi ([). (), tab. I col. 11) omnino congrnunt. 



134 



VIIP 


forma ddds (fere 


4,97 Vo), 


quae 


est VIP 


apiic 


Rom 


IX^ 


» 


dssd ( » 


4,92 Vo) 


» 


IV^ 




» 


X^ 


» 


ssds ( » 


3,80 7o) 


» 


X^ 




» 


XI'' 


» 


sdsd ( » 


3,13Vo) 


» 


XP 




» 


XIP 


» 


sssd ( » 


2,G3Vo) 


» 


XIV* 




» 


XUP 


> 


f/^/ss ( » 


l,42Vo) 


» 


ll^ 




» 


XIV^ 


» 


(7S55- ( » 


0,77 Vo) 


» 


l'-' 




» 


XV^' 


» 


S(ZS5 ( » 


0,47 Vo) 


» 


ya 




» 


XVP 


» 


ssss ( » 


0,32 Vo) 


» 


XIP 




» 



Unde id universe staiiii posse videtur, quae formae 
hexametri elegiaci longe saepissime apud Graecorum poetas 
elegiacos leguntur, has perraro inveniri apud Romanos, 
et rursus formas omnium creberrimas apud hos rarissi- 
mas esse apud illos. Satis sit, spccicm hexametri sddd, 
quae secundum obtinet locum apud Graecos, ultimum apud 
Romanos, cum specie dsss, quae primum sibi vindicat 
locum in Romanorum elegis, fere postrema (XIV) est in 
Graecorum,conferre. Atquc has ideo potissimum delegi quod 
ex hisce cum Graecorum linguam dactylis, Romanorum 
spondeis maxime abundarc ehiceat, tum id quoquc apparet, 
quod ante admonui, minimum poetarum Graecorum, phu i- 
mum contra Romanorum referre, utrum distichon a dactjdo 
incipiant necne : quod a pedum dactylicorum linguae Grae- 
cao ubortate, Latinae inopia repetendum esse dixi, cum 
Graecorum, quorum hngua pcr semetipsam satis essct da- 
ctvhca, minus interesset quam Romanorum, quorum scrmo 
Itlurimis spondeis redundarot, ut dactylo in prima sede 
collocato dactjlicum tamquam colorom toti versui asper- 
gerent. Cuius rei id ctiam satis magnum cst argumentum, 
quod versus hexametor in prioribus quattuor sedibus omni- 



135 

no spondiaciis (etiam caiisis, qiiae (liciintiir, rliotoricis remo- 
tis) minime saepo (forma cst enim XVP), totus autem dactj'- 
licus saepissime (forma est enim lll'''^ invenitur in poetarum 
Graecorum elegiis,cum apud Romanos utrumque versus ge- 
nns perquam raro legatnr : prior eniin forma locum tenct 
d u d e c i m u m , altera vcro t e r t i u m d e c i m u m. Quod 
denicjue cx liisce quoque numcris liquet: cum enim apud 
Graecos universi versuum hexametrorum a dactylis et 
a spondeis incipientium numeri hanc fere praeheant ra- 
tionem : — init. dact. 55,44 Vo^ iiii^- spond. 41,56% — » 
apud Romanos (Propertio etiam coniuncto, quem adeo 
spondeis uti atque ahuti et initiis spondiacis tam saepe 
favere vidimus) muho phis quam duplo hexametri a da- 
ctyhs incipientes superant hexamctros eos qui a spon- 
deis initium capiunt: sunt enim hexametri a dactyhs 
oxordientes 2705, a spondeis vero 1158; quorum nu- 
merorum ratio fere est 239:100, hoc est, in versibus 
.")923 initia hoxaraetrorum dactyhca fere suui 70,48%, 
spondiaca 29,52% '\ Etiam formam, in quam frequeu- 
tissime incidimns apud Romanos, formam dico dchs, quae 
post primam omnium est creberrima, admodum v^fo iii- 
venimus apud Graecos, utpoie quae in tertium deci- 



') Ilac qiioqtie \\\ ro Ronianos Alexandrinoriim poelariim L'\(Miiplum 
ma.uis quam suporiorum secutos esse constat, quod cum et a[)U(l Tlieo- 
Anidem et apud pootas cos, quos Hultgrenus appellat ante-thoof,niideos 
et post-tlieog-iiidcos, summae dactylorum et spondoorum non multum 
dillerant apud sinu-ularum aetatum scriptores(daetyli enim tribus liis iiu- 
moris indicantur 05,50"/, , 07,20"/^,, 66,90 o/^, spondei liis 34,50%, 32,80 y„, 
i^3,10'7„), initia contra dactylica apud Tlieognidem ct poetas antc- 
theognideos numeris 53, 30'^,', et 51,30'-/, (spondiaca mimeris 40,70% ct 
48,70%), apud poetas post- thcognideos numoro 61,70 "/o (spondiaca 
numero 38,30"^) denotantur. 



136 

m 11 in voniat ordinein. Fi^iiras anteni ssds et sdsd pari 
ratione nsnrpari a poetis et Graecis et Romanis, cx ta- 
bella proposita patet, qnippe qnae apnd ntrinsqne popnli 
poetas locum decimnm et decimum primnm obti- 
neant. 

Sed transeamns ad pentametrnm. Ex qnattnor for- 
mis, qnac snnt dd, s^, ds, sd, prinoipatnm tenct forma 
ds, cuins est numerns mcdins forc 53,27% (atqne pro- 
pric apnd Tibnllnm 59,70%, apnd Propertium 48,04 Vy , 
apud Ovidinm 51,47 70 ^O* l^ei'^<^6 J^oc ordine snbsequun- 
tnr reliqnae : 

11. dd - n.nied.: 23,07 7^ (=T. 20,20 7; P. 22,02 7,; 0.20,40 7) 

III. ss » 12,007 (.» 10,037; » 13,927; » 11,S2X) 

IV. sd » 10,077 (.» 7,357;» 14,807; » 10.777)- 

Ex qna tabnla hoc primnm colligitnr, in variis pen- 
tametrorum formis utendis non mnltnm inter se differre 
Romanornm poetas, nisi qnod, qnae facilis erat coniectura, 
formae a spondeis incipientes apud Propertium numero 
panllo snperant eiusdem generis formas apnd Tihnllnm 
et Ovi^ium. Natnra antera dactjiica strophae elegiacac 
vel maxime a pentametro elucct: nnmqne pentametor 
non solnm in altera partc scmpor dact^dicns cst, sed etiara 
pentamotri a dactylis incipientes plus quam triplo (qnae 
universa ratio maior est ratione hexametrorum ^^) penta- 



') Formam pentamcti-i ds omiiiiim crebcrrimam rcpcriri, facilc idco 
etiam snspieari possiimus, quotl, cum iicntametnnii in cxtremo licmisti- 
cliio (luohiis locis dactylicum cssc ncccssc cssct, iclemquc plcrumque 
sccundum illam, quam diximus, elcgantiac le|,'cm a dactylo initiuiu 
capcret, oportebat, hunc vers'im gratae varietatis causa asscqucndae 
uno ccrte loco, i. e. secuiido, pedem spondiacum multo saepius rccipcre. 

^) Univcrsi enim iicxamctri a dactylis ordientcs sunt 2705, a spon- 



137 
molros siipornnt a spondcis exordiontos; snnt onini pon- 
Inmetri, quorum in cnpitibus dnctyli sunt, 2951 (formno 
ds et dd)^ quorum nutom in cnpitibus spondci, 972 (for- 
mne sd cA ss): ut liorum numerorum ratio fore sit 304: 
100; hoc est, in versibus pentametris 3928 initia sunt 
dactylicn fere 75,23 "/o? spondiaca fcre 24,77% ^^ 

Quod si hos numeros cum Graecorum pcntnmetri sche- 
mntis compnrnmus (cfr. Ilultgr. 1. ndl. p. 11, tab, IV), 
illud docemur, primam formam esse, ut apud Romnnos, 
ds (cuius rntio fere est 33,18%), socundnm nutem. ter- 
tinm, qunrtnm (quibus multum distnnt Grnoci a Roma- 
nis),.<^s' (=25,04 7o). ^d (=21,14"o), dd (20,04%): adoo 
ut ibrma omnino dactylica ultimum toneat locum in pen- 
taraetris Grnecorum ^'. 

Scd dunbus mnximc cnusis, quno nd pentnmetrorum 
clausulas pertinent, Ovidlus ceteris, prnecipue vero Pro- 



flcis autem 1158. Hace ratio, qnam mojo in pcntamctris cxposiiimiis, 
idco cfllcitur quod, ut supra vidimus, apud Propcrtium multo plura 
sunt pcntnmctrorum initia dactylica quam hcxamctrorum: quac contra 
lcrc paria pro i-ata partc sunt apud Tibnllum ct Ovidium. 

') Communcm tcrc optimi cuiusque poctae lianc cssc lcgcm , ne 
utcrquc ciusdcm distichi vcrsus initium sumat a spondcis, docct EicH- 
NERUS ]. adl. I)e poett. cctt. pagg. 11. 18, aliis locis. 

-) Ratio univcrsa pentamctrorum, qui in prioribus scdibus daetylos 
habcnt {cls et dd), est apud Graecos fere 53,82%, alterorum (.«/, ss), 
fcrc 46,18"/,,: qnac rationcs longc aliae sunt atquc Romanorum. Sod 
in pcntamctro quoquc, ut in hcxamctro iam vidimus, non parvum in- 
tevcst discrimcn intcr poctas antc-tlicognidcos Tlicognidcmquc ct eos 
qui post Thcognidem IJoruerunt: nam cum apud poctas iiost-theogni- 
dcos ratio formae ds (quam Romani rejiquis formis multo practule- 
runt) sit fere 41,307,,, apud ccteros est fere 29,10"/,: et rursus (omissa 
forma dd, cuius ratio fere par cst apud cuiusquc aetatis poetas) eum 
formarum sd ct ss, lioc cst, pentamctrorum a spondcis incipicntium, 
ratio sit apud poctas post-tlicognidcos fcrc 19,35%, apud cetcros est 
24,97 7„. 



138 

pertio, praestare vicletur: quas ipsas ob causas, praeter 
alias, factnni ost, ut distichon Ovidianum tamquam in 
cxemplum orani ex parto in suo gonere perfectum cum 
ad cctera tum ad pentametros concludondos assumeretur : 
quae in clau»ula pentametri bis^dlaba '* et in extremo 
pedo aut consonanti littera terminato aut in vocalcm lon- 
gam cxcidenti positae sunt. 

Priraum, quod ad pentametrorum cxitus atlinet, Ovi- 
dius numquara in Araorum libris (quos proprie exami- 
nandos suscepi) voce plus quam bisyllaba pentaraetrura 
clausit, nisi quod nimirum encliticum est excipitur verbo 
praeeunte in vocalem desinenti ~'; quod saiie non solura 
in extremo hemistichio posteriore, scd etiam in oxtremo 
priore nihil offensionis hcibere putabatur, ut supra monui. 



') Hanc ractri siibtilifc.atcm atqnc clegaiitiam, dc qua paiica supra tlis- 
piitavi, animo non perccpisse miror Meyrrum 1. adl. Znr Gc.schichle cctt, 
p. 1025, qui adeo id stultum («tlinriclit») silti videri dicit; cfr. p. 1085. 

-) In univcrsis quoquc rcliquorum carminum Ovidii pcntamctris 
licrquam raro clausulam invcnins, quac dual)us syllabis maior aut mi- 
nor sit: his cnim lianc tamquam lcgcm violatam cssc rcpcrias in car- 
minibus iis,quae ab Ovidio etiamtum et aetate et lortuna et ingeiiii viri- 
i)us lioi-cnte composita sunt, idquc in iis Epistulis, quac non ab omni- 
bus germanae habentur, paullo sacpius in rcliquis carminibus (bis in 
Fastis, q ui nq uies in Tristibus, vicies in Epistulis cx P., bis in Iljide; 
cfr. HuLTGREN. 1. adl. Obscrvationcs cctt. I, p. 30 seq.), in iis scilicet carmi- 
nibus, quac Naso aut per exsilium ad linera perducere ac liraare politius 
iion potuit, aut eo tcrapore composuit, cum et aetate provectior et duriore 
fortuna conllictatus, ingcnii vi tamquam fractn, minus operae curacque 
in formam ipsam earminis cxpoliendam impoiulol)at. Sed in his quoque 
ekigiis (in (|uil)us etiani clausula trisyllabn, omnium pessima, ter diim- 
taxat Icgitur) (pianti id cst faciendum in tot millibus i^cntametrorum? 
Etiara in carminibus, quac Ovidius in exsilio confecit, raulto saepiiis 
(luam in eiiis priraitiis, clausulis hexaraetrorura raonosyllabis oilendi 
Icgent(!ra, docent Hultgreni tabiilac XVI ct XVII, p.27 [Obscrrationcs 
cett. J); cfr. p. 25: sod cum altcrum monos\llabura ante sit, eiusnKxli 
clausulariim gravitas minuitur ac paene tollitur. 



189 
ciim encliticiim est (es) in unum tamquam corpus cum 
voce superiore coalescere videretur. Sed aliter res se ha- 
bet, cum apud Tibullum tum maxime apud Propertium, 
in quo tamen id est considerandum, hunc, quo maturior 
eius ars versuura condendorum fit, eo minus clausulis, quae 
non sint bisjllabae, nti. Namque clausulas trisyllabas apud 
Tibullum repperi tres et viginti, quadrisjilabas quin- 
decim, pentasyllabas duas ^^: hoc est, in pentametris 
G91 clausularum tris. in centenis versibus ratio fere est 
3,33 7o, quadris. 2,17%, pentas. 0,29%: ita ut reliquae 
clausulae, quae ad unam omnes bisjilabae sunt, hanc 
fere praebeant rationem: 94,21 Vo» Apud vero Propertium 
hi sunt numeri: Clausulae tris. sunt q u adragi n ta oc to, 
quadris. c e n t u m u n d e q u i nq u a g i n t a , pentas. d u o- 
deviginti, hexas, una, monos. quinque^^: quarum 



') Locos sin;i-ulos iiidicabo: Claus.tris.: 1,1,72; 3,32; 5,02; 72; 6,34; 
7,16; 36; 0,4', 10,14; CG; II, 1,8; 60; 66; 3,40; 4,48; 5,16; 40; 68; 6,20; 
32; 34; IV, 2,18; 13,22. Claus. qnfulris.'. I, 1,38; 2,54; 84; 3,58; 82; 4,62; 
5,32; 36; II, 1,18; 36; 4,44; 5,44; 64; 80; 92. Clans. pentas.'. 1,2,42; 4,84. 

-) Loci sin*,nili lii sunt: Claus. tris.: I, 1,4; 2,10; 22; 3,8; 10; 24; 34; 36; 
0,16; 20; 22; 7,6; 10,2; 12,10; 13,16; 14,2; 16; 15,10; 3G; 16,6; 18; 30; 32; 
34; 42; 44; 18,16; 24; 20,2; 44 ; 21,6 ; II, 3,12; III, 5,24; 7,14; 11,10; 12,24; 
13,6; 8; 15,16; 17,4; 20,20; 27,18; 26; 40; 31,40; 32,88; IV, 12,30; V, 2,38. 
Claus. quadris.: 1, 1,6; 10; 14; 24; 26; 2,4; 8; 18; 32; 3,2; 4; 6; 18; 20; 
22; 28; 32; 38; 4,4; 6; 28; 5,6; 6,4; 14; 26; 34; 7,2; 4; 8,2; 10; 20; 40; 
4G; 9,30; 10,12; 11,2; 4; 8; 14; 24; 28; 12,4; 18; 14,6; 8; 12; 22; 24; 
15,2; 6; 10; 14; 18; 24; 28; 38; 40; 42; 16,4; 10; 12; 14; 16; 26; 28; 
36; 46; 48; 17,2; 18; 28; 18,6; 22; 19,4; 20,4; 10; 12; 16; 30; 34; 36; 
40; 21,2; 4; 22,4; 10; II, 1,14; 16; 40; 50; 58; 60; 2,14; 3,44; 5,2; 24; 
0,16; 18; 32; 7,10; 9,30; lll, 1,16; 5,8; 48; 6,4; 7,28; 8,10; 38; 44; 10, 
14; 12,8; 28; 13,2; 30; 36; 21,10; 16; 24, 20; 26,0; 28,30; 40; 29,10; 14; 
30,4; 12; 62; 31,4; 32,12; 32; 58; 64; 66; 70; 74; 80; 90 ; IV, 2,28 ; 3.10; 
11,30; 12,24; 13,2; 8; 18,10; 20,28; 22,20; V, 1,64; 2,34; 4,76; 5,8. Claus. 
penias.: I, 1,2; 2,24; 5,24; 15,22; 16,2; 20,32; 38; 42; 22,2; II, 1,38; 6,4; 
7,18; III, 8,14; 27,38; 32,68; 76; IV, 23,20; V, 5,28, Clans. he.cas.: IV, 



140 

claiisulanim, ctim sint pontamotri apud ProporUum 2005, 
liao rationes in contenis versibus clliciuntur : Claus. 
tris. 2,307o". quadris. 7,427o, pontas. 0,907u, hoxas. 
0,05 7o' monos. 0,25 7o- tideo ut universa clausularum 
bisyll. ratio fore sit S8,99 7o: <inae ratio, ut plane con- 
stat, ali.iuantum distat a TibuUi. Sed magna est discre- 
pantia inter priorum Propertii librorum olegias et poste- 
riorum **, ut penitus perspiciatur (id quod modo ani- 
madverti), quo maiores Propertius in disticha ac verius 
pentametros condendi arte progressus faciobat, hunc eo 
magis a clausulis, quao non essent bisyHal)ao, alihorruisse ; 
eundemque intor Tibullum ot Ovidium aotato quasi intor- 
iectum in pi-ioribus lil)ris (quod ad clausulam pontametri 
bisyllabam spectat) a TibuUo, in posterioribus ab Ovidio 
pendere recte dixcris. Nam cum priores tres libri versus 
pentamctros contineant KJ34, posteriores duo vcrsus pent. 
971, clausularuni rationcs quam difrcrant intcr se, ex 



G,22 (= Atlunnanliadac =). Clan.^. iumios.: I, 2,20; U, 0,40; III, 1,0; V, 
1,146; 9,36: (iit snpra moinii,liis locis elaiisiilam monosyllabam statuo, 
cnm particula cs/ non {'lidatnr; quod contra lit apud Tibullum et 
Ovidiumj, 

') Imlc patet, non vera scripsissc Gruppius 1. adl. p. 303: « Die 
stroii<,'c Mcidung des drcisilbi^^en Ausf!:;ingcs istcinc wcscntliclie Ver- 
fcineiMing, wclclie Propcrz gcliort»: namciuc Tibullum ante Propcr- 
fium, quamquam illc quidcm clausnlis trisyllabis paullo saopius pro rata 
parte qiiam Pro^icrtius utitur ( — discrimcn intcr utrumqne cst 0,04 "/„), 
liiiic mct,ri clcgantiac, qiiara postca Ovidiiis scdiilo consoctatus cst ac 
liacnc tamquam Icgitimam sanxit, studuissc, satis milii niimeris dc- 
monstrasse vidcor. 

-) Dc Propertii versuum arte ct de discriminc quod intcr prioros 
libros ct postcriorcs intcrccdit, diliscntissimc quacsivcriint Heun. V.- 
sciiKMiUROius. Ofjserr. crit. in P/'0^). IJonn, 1865^ p. 1 sc(iq. ct Cnii. Luet- 
JoiiANNiis. Cnriiinciii(it. l'rop. Kiliac, 1869, p. 96 scqq. Cfr. ctiam Ij;-3. 
MuKLL. in Prop. cdit. p. XI. VII. 



subiccta tabella pcrspiciic ai»parobiL: 

L. I. 11. III. 

Claus. rnonos. '3 (ratio : 0,29 Vo) 
tris. 46 ( » 1.45 Vo) 

(juadris. 136 ( » 13,15Vo) 
pcntas. 16 ( » l,55Vo) 
hcxas. ( * 0,00 VJ 



141 

L. IV. V. 

2 (ratio: 0,20 Vn) 

2 ( » 0,20 V,) 

13 ( . 1,34 A) 

2 ( * 0,20 Vo) 
1 ( * O.IOV.) 



Summa 19,44 Vn Sum.na 2,04 V,). 

l(a ctlicitur, ut clausulac bisyllabac in tribus priori- 
bus libris hanc fcrc cxhibeant rationem : 80.56 7o» ^^ 
duubus autcni posterioribus lianc : 97,96 Vo5 quibus iii li- 
bris Propcrtius quam propc hac in rc ad Ovidium acce- 
dat (sic ut Tibullum ipsum superet), quis non videt ? Sed 
alia in Propertii pentametris, quod ad horum clausulas 
pertinet, animadvertenda sunt. Is enim, quo erat maiore 
ac pleniore spiritu quam TibuIIus, vocabulis, ut ita dicam, 
sesquipedalibus (quae distichorura naturae idque maxime 
in extremis partibus mirura quantura repugnant et imi- 
tationem Alexandrinorura produnt ac testantur apud Pro- 
pertium) multo saepius utitur atque adeo abutitur; nam, 
cxccptis clausulis trisyllabis (quae pro rata parte plures 
sunt apud TibuUum quara apud Propertium), exitus vel 
quattuor vel quinque syllabarum iusto crebrius apud eum 
iuvcniuntur ^\ Sed hic quoque mnximum discrimen est no- 
tandum intcr priorcs trcs libros et duo postcriores. Nam 
cum in illis clausulae trium, quattuor, quinque syllaba- 
rum sint uuivcrsae 198 (h. e. in centenis versibus fcre 



g^ ') Clausulam hexasyllabam unam ropperi in Proportii clegiis, oaii- 

dcmque in nomine proprio atque eo pcrogrino. Cfr. adnot. super., p. 140. 



142 

19,15°/o), in his sunt 17 (h. e. in cenlesimo quoque versu 
fere 1,76 ^/o). Exceptis autem clausulis bisyllabis (quae, 
ut in poeta optinao facile intellegitur, prirauDa sibi locum 
vindicare debuerunt), Propertium exitus pentametrorum 
quadrisjllabos praetulisse liquet; quorum tamen cum nu- 
merus sit 13G in prioribus tribus libris, non plures quam 
13 invenias in duobus posterioribus, ita ut priores et po- 
steriores libri hac in re inter se coUati hanc fere ratio- 
nem in centenis versibus exhibeant: 13,157o' 1.34 %• 

Etiam hoc non est omittendum, in pentametrorum clau- 
sulis trium, quattuor, quinque sjllabarum (quae universae 
sunt 215), non plures quam quinquaginta tres no- 
uiinum propriorum excusationem habere apud Sextum. 

Postremo discrimen inter primitias tamquam musae 
Propertianae et maturioris artis fructus eo etiam luculen- 
tius apparet ex primi libri et ultimi (ut extrema in con- 
tentionis iudicium vocemus) comparatione. In primo enim 
libro, qui constat ex distichis 353, clausulae trisyllabae 
sunt 31, ({uadrisyllabae 86, pentasyllabae 9, in quinto 
contra, cuius etiam distichorum numerus maior est (i. e. 
476), clausulae tris. non plures sunt quam 1, quadris. 
quam 4, pentas. quam 1 ^K 

Quod vero nunc spectat ad novissimam syllabam bre- 
vem in altero pentametri hemistichio littera consonanti 



') AiHileius, ut crat Frontoni.aiius, poetarum iiovoruin corunique 
optimorum qui Augusti actatc lioruerunt, eleuantia et subtilitatc con- 
tempta, ctiam in pentanietrorum clausulis antiquarius ct cssc ct vidcri 
voluit; nam clausuias bisyllal»as ail(,'o aspernatus cst, ut in carminibus 
iii Apol. ct Mct. IV, 3'^ adlatis, uno vcrsu cxcepto, pentaraetri ad 
unum omncs vocc aut trisyllaba aut quailrisyllaba riniantur {Fragm. 
focif. Latt, cett. ed. Baeiiuens, p. 377 seq.). 



143 
non conclusam, non admodnrn vera docct Christius cum 
haec prorsus simpliciterquo adfirmot : « Doch v e r m i c d 
Ovid mit richtigem Gefiihl auch an diescr Stelle (der 
Schlussylbe des 2ten Kolon) einen kurzen Schlussvocal, 
da e. q. s. » (Melrik cett. p. 208). Id enim Ovidium, 
mirae elegantiae scriptorem, scdulo curasse adsentior, ^' 
sed non eundem semper sic egisse eandemque constan- 
tiam servasse, ex his locis, quos ex Amorum libris col- 
legi, apparet : I, 3,22 ave-, (3,26 aqua; 7,32 ego ; 58 
aqua; 8,62 dare; 10,4 ace ; 14,50 mea ; II, 1,26 aqiia ; 
9,8 ope; 52 gere) 17,2 ego\ ^OpecIe; 19,12 pecle; 48 
viea; III, 6,44 aqua; 50 pede ; 7,8 nice; bij ope ; 10,20 
love ; 15,8 ego. Veium hoc non fit, ut liquet, nisi pcr- 
raro [vicies in pentametris 1227), idque in vocabulis bi- 



^) Huius artiflcii, quo uoivcrsi Latinorum clogorum scriptores 
principes fcre sempcr usi sunt, causam exposui supra (p. 91; cfr. ib. 
adn.3). Quaex ro quoquo, praotcr alia, nisi me omnia fallunt, cllicitur, 
pontamctrum niliil aliud esse (luam hoxametrum bis catalocticum in 
syllabam et ex lieroi semiquinaria ])is posita exstitisse: nam cum pc- 
dem tertiumcatalocticum ex syllaba longa constare necesse sit, sextum 
quoque pedem (qui itidem catalecticus in extremo liemistichio posteriore 
pedi tertio prioris hcmisticiiii quasi respondet) in syllabam longam (aut 
sua natura aut quae, ut in consonantem in cxtreraa versus sedo ox- 
cidens, pro longa facile liaberetur)desinere oportebat, ut hanc syllabam 
pedis integri tamquam vicariam habere liceret; nam syllabam brevcm 
vocali terminatam (quamquam ex universa numerorum lege quin id ficrct 
in ultima vcrsus parr.c nihil obstabat) integri pedis, qui etiam, ut da- 
ctylus, trium essot syllabarum, locum explere minime placebat. Oon- 
ferantur etiam quae de clausula oratoria docet Quintilianus IX, 4,93.94. 
116; recte autem dixit Cicero superbi ssim um aurium iudicium (Orat. 
XLIV, 150). Hanc metri elegantiam sprevisse aut non sensisse poetae 
Graecorum elegiaci videntur; cfr. Langen 1. adl. p. 15 et ?0 scq. Etiam 
Herma-Nnus 1. adl. Elemoita cett. p. 359 recte docet, si vocali, quao 
brevis sit, vocabulum terminetur, insolentem et duram esse extrcmi 
huius semipedis accentu notati pronuntiationcm,quia aurcs brevem eius- 
modi syllabam accipere suetae sint.Praeterea cfr. Fiedler. l.adl. pag.59. 



144 

syllabis, cum contrca aliqnanto saepius atquc noii solum 
in voce bisyllaba, sed, quod est aegrius ferondum, in ver- 
bis ot trisyllabis et quadrisyllabis et pentasyllabis apud 
Tibullum et Propcrtium eius generis clausulae reperian- 
tur. Namque apud Tibullum haec clausula in voce bisyl- 
laba invenitur undevicies, apud Propertium ter et 
septuagies, in voce trisyllaba apud TibuIIum sexios, 
apud Propertium item s e x i e s , in voce quadrisyllaba n u ni- 
quam apud Tibullum, sexies apud Propcrtium, in voce 
pentasyllaba semel apud TibuUum (I, 4,84 ?«ay/s^ena), 
semel apud Propertiura (I, 2,24: pudicilia). Sed hac quo- 
quo in ro in Propertii elegiis id animadvertendura est, in 
duobus libris postorioribus subtilius distichorum conclu- 
dendi artiticium porspici quam in tribus prioribus, cum 
in iilis nuniquam vocabulis vel trisyllabis vel tetrasylla- 
bis in vocales brevos dosinontibus pentamctri terminentur. 



VII. 



Venio nunc ad rem, qua poelao Romanorum elegiaci 
in versibus faciendis sumraam sibi laudem peperorunt et 
Graecos sivc au<.tores sive magistros longe superarunt. 
Spoctat onim nunc scrmo meus ad artificium illud eximium, 
quo elegiae Latinao tamquam triumviri usi sunt, ut vel 
vocabula ipsa inter se nexa ct respondontia convenienter 
collocaront, vol hoxamolros cum pentametris alTabre co- 
necterent vcl deniquc disticha cum distichis convcnienter 
copulantes ad unitatis rationom referrcnt. 

Atqno primum I(H|uar do vocabuiis i|tsis ao proprie 
do arto t|ua nomina substaniiva, t|uao dicuntur a gram- 



145 

maticis, cum curum appositis vcl adiectivis in pentame- 
tris eleganter consociarunt. 

Hiinc locum primus, quod sciam, perstrinxit Car. Ileinr. 
Guil. Wackornagelius in Zitr Geschichle des deutsch . 
Ilcxam. imd Fentam. Berlin, 1S31, p. XII (cfr. cius 
edit. opp. min. II, 2-9) et subtilius Gruppius tractavit 1. 
adl. p. 18 seqq. : quos tamen, nisi me fallit animus, id 
fefellit, quod ex copulatione adiectivi in extremo pentame- 
tri hemistichio priore et substantivi in cxtremo hemistichio 
posteriore positi concentum quendam homoeoteleuti oriri 
contenderunt ; quam rem cum alio loco, ut ipse quidem ho- 
moeoteleuton tunc intellexi hodieque intellego, falsam aut 
certe non ex omni parte verain dernonstrare studuerim ^', 
nunc mitto, ne crambon, ut aiunt, recoquere dicar. Illud au- 
tem adiirmo, ex poetis Romanorum elegiacis eos, qui in 
distichis conformandis severiores iidemque elegantiores ex- 
stiterunt, hanc tamquam legem sibi posuisse, ut cum et ap- 
pellatio et attributio essent vel, ut propriis iisque usitatio- 



') DclV Omi^otdcufo lafino. Padova, 1891, \\. 8; ctV. p. 24 scqq. et 
p. 29 seq. Qua in rc iierao, puto, tam loiige [trucessit quam Eichnkrus 
1. adl. p. 3 seq., qui iu distichis non solum I (partem lieroici priorem 
usque ad caesuram primariam) cum 11 (heroici parte altera), scd etiam 
I cum III (priore pentaraetri ordine) et cum IV (altero pentametri ordi- 
ne), II cum III et cum IV, 111 cum IV liomoeotelcuti concentu iungi con- 
tendit (cfr. p. 77 seqq.). Sed hae sunt nugae merae. Separatim de pen- 
tametris similiter consonantibus, ut illc quidem vult, disseruit Hult- 
GKENUs, Obscrv. cett. II, p. 14 seqq., qui tamen quoque rem in maius 
mea sententia extollit tum praecipuc, cum et ipse in disticho quos- 
dam liexametri et pentamctri ordines verborum similiter ooncluso- 
rum vel eodem pacto cadentium vinculo ligari animadvertil:, ib. p. 18 
scq. Quanto verius de vcrbis similiter desinentibus iudicat is qui in 
primis hanc rem in hexametris atque iis plerumque distichorum obser- 
vari iussit, Carolus Lvchmannus, ad I'rop. I, 18 [17], 5, p. 72 seq. 
(Lips. 18IG)! 

10 



146 

ribus grammaticorum verbis roctius utar, substantivum cuiu 
suo adiectivo in pentametro coniungcretur, haec intcr se ita 
plerumque conecterentur, ut extremam prioris heraistichii 
partem adiectivum, posterioris substantivum occuparet ^K 
()uod quam sit venustum atque elegans, cuique perspicuuni 
est, cum praeterquam quod exitus prioris hemistichii cum 
posterioris apte congruit totusque versus naturali quadam 
eademque concinna ratione concluditur expleturque, hoc 
(juoque efficitur, ut, quod optime animadvertit Gruppius 
1. adl. p. 20, cum adioctivum iu extremo hemistichio priore 



') Ilanc eamlcm fcru subbiantivonim adiectivorumque collocationeiii 
in versu quoque Asclepiadeo minorc reperiri denionstravit, praeter alios, 
(ut Naekius, qui Iiaec orania ad homoeotelcuton referre vult, in Rlicin. 
Mus. T. III, p. 390), AuG. Meinekius, ad Hor. Carm. IV, 1, 16. pracf. 
p. XIX-XX; cfr. p. 76 extr. (Horl. 1854; cfr. eius ('allini. Cyr. llijmu. ct 
Epifjr. Berl. 1861, p. 2G5): qui tamen in hoc mea quidem sententia ni- 
mius csse vidctur, quod ibi, libris omnibus manu scriptis refragantil)us, 
Horatium sic scripsisse suspicatur: «Late militiae signa fcret tuae*, 
cum, ut ait ipse, «in hoc metri genere adiectivum et substantivum sic 
ponantur, ut finem utriusquc ordinis occupent», vcl etiam sic : «Latc 
signa tnae yailitiae ievet-», (\uoi\\\oc quoque fieri soleat, «ut prior ordo 
in adiectivo desinat, alter a substantivo ordiatur ». Audio: sed hoc (ncque 
id solum in metro choriamI)ico, verum etiam in dactylico) p 1 erumq ue, 
non semper fieri concedo, ac tales verborum traiectiones, ut «...quod 
prius ordiuc vcrbum est posterius facias, pracponcns ultima primis>, 
nullo alio firmiore argumento accedentc, ferri licerc omnino ncgo. 
Num enim dixeris (ut ex sescentis excmplis unum adferam In versu 
pentametro), Propertii versum: «Tu hhUo miseri contegis ossa solo», 
I, 22, 8, sic esse legendum: ^Twmiseri mtUo contegis ossa solo»,quod 
et concinnior cxsistat verborum collocatio et ctiam homoeotcleuti con- 
centus, ut volunt, audiatur (contra fit I, 10,8: <i.Et mcdiis caclo Luna 
ruberct equis), idquc co raagis quod initium vcrsus statuatur dactylicuni 
pro spondiaco? Equidem non audio. Contra iniuria verbis traicicndis sic 
corrigere, vel dicam corrumperc, voluisse in versu Asclep. min. Peerl- 
KAMPiUM Meinekio adscntior: Ipston vie i^etcret cum mclior ycHHs pro 
eo quod re vera ost IpsuiH me meUor cam peteret \V>t»« (llorat. Carm. 
1, 33,13). 



147 
positiim [ler se ail oralionis scntentiain oxplicanilarn non- 
dum valeat, h.iec in altoro hemistichio, ubi plerum(|uo et 
verbum est et in exitu subslantivum, commode supplea- 
tur tola(iue enuntietur; adeo ut animi legentiurn usciue ad 
tinem exspectatione erecti in ultima tandem vei\sus parte 
omnino acquiescant: sic cnim una vei^sus pars cum altera 
tamquam implicata est, ut illa nodum quasi nectat, haec 
cxpediat. 

Sed huius generis artificiosam vei'borum dispositionem 
(cui antiquiores Graecorum poetas elegiacos non valde stu- 
duisse^ docet Langen. 1. adl. p. 33) tum maxime admiramur, 
cum non unum, sed geminum est substantivorum adiectivo- 
ruinque par. Qua in re videbimus, i\arissimam in poetarum 
clegiacorum pentametris eam huius collocationis tiguram 
reperiri, ut utrumque substantivum praecedat, utrumque 
adiectivum subsequati^r^ cum frequentissima sit species 
contiiaria, in qua ambo adiectiva ambobus substantivis 
excipiuntur. Nequc id sane dubiaa^ ob causam : nam cum, 
si totius sententiae ratio ducatur, plus insit plerumque 
nervorum ac ponderis in substantivis quam in eorum ap- 
pusitis, non id profecto legitimum aut certe praeclarae artis 
videbatur^ pentametros sic conformare, ut priores versus 
partes gravibus et ad sententiam idoneis nccessariisque 
nominibus effcrrentur, posteriores vero nihil praeter inania 
cpitheta et «sine ponderc et arte» ornantia continerent, 
quibus adeo onerari potius quam ornari oratio vidcretur. ^' 



^) Pretiura est operae verba Wackernagklii (1. adl. p. XII) ad linuc 
lociiDi pertinentia proferre : «Es soll in der ersten Halfte (sc. penta- 
metri) noch nichts fiir die Vollendung des Sinnes gescliehen; die erste 
llalfte beginnt, die zweite voUendet, die erste schiirzt, die zweite lost». 
Quae cadcm pluribus atque aliis ille quidem verbis usus scripsit paullo 



148 

Cum enim nil sit tam fiiriosura quam, ut universe scri- 
psit Cicero, De Or. I, 12,51, vcrborum sonitus inanis 
nulla subiecta sententia nec scientia, rospuantque aures 
teretes et elegantes versus « inopes rerum nugasque ca- 
noras», in quibus, ut fcre ait Iloratius, vis ncc vcr • 
bis ncc rebus insit, id sanc, ut cuique cst in promptu, 
minus ferendum videtur cuin in quovis versuum genero, 
tum praecipue in extremis partibus [)cntametrorum, qui- 
bus plerumque et oratio linitur et sententia : nam in ho- 
rum maxime versuum sedibus postremis sententiam non 
debilitari aut languescere, sed eius vim acui atque augeri 
oportet: adco ut scite pronuntiasse Luc. Muellerus videa- 
tur (d. r. ui. p. 241), adiectiva siibstantivis suis postpo- 
sita « nuUi iam rei nisi explendo metro visum iri utiiia». 
Quam rcm ut numeris confirmem, quos quam potui ac- 
curatissirae ex trium poetarum elcgiacorum principum car- 
minilnis, quae supra indicavi, ipsc coUegi ^\ primum sub- 



postoa GKurpius 1. ;ull. ]). 20: «Dic Foliro ilavon ist, dass dio erste Halfto 
....an sicli iioch koiiicn Sinn giebt, sondorn dass sie dioson orst (luirli 
dic zwcitc Hiilfto bokommt, zu wclchor sio also fortdrangt. So oriialt 

der Vers scin liochstes Interessc und scinc grosste Anrautli Ictzt 

abcr spannt dic ersto Hiilftc auf dic zwcitc, dic crste logt ein Kathscl 
vor, dic zwcitc liist cs». Cfr. p. 304:«.. . so soU die crstc Halftc ciiicn 
Knoteu schiirzcn, die anderc ilni loscn, dic crstc spannen, die zwoite 
bcfriodigcn und absclilicssen ». Pcrporani autcni atr|uo immcrito accusat 
Gruppium Gebhaudtus {De Tib. Prop. Oo. dU-t. quacst. elcff. .specim. 
Rcgini. 1870, p. 13), ([uod cum prorsus fugcrit is sul»stantivorum ad- 
ioctivorunKiuc nexus artiliciosus, quo unum par (subst. ct adicct.^ aitoro 
contincatur: nam cxcmplum a Gruppio adlatum (p. 21) Jlic viridem 
durn caederc falcc comam (Til). I, 7, 34) hanc criminaiioncm diluit et 
falsam essc docet. 

') Dc hac substanUvorum adiccti vorumquc artiliciosa coljooationc apud 
Catullum in hcxamctris vorsiI)US a((iuo iii [)cntamctris disputavit Ricn. 
Fiscii. Dc Cdf. iii vocab. coU.oc. artc fjuavsf. Si-l. 13orol. 1875, p. 10 sc(i(|. (do 



149 

staiilivoniin adioclivoruniqiio paria simplicia, deindo paria 
diiplicia in corum distichorum pentametris pcrconsobo atquo 
oxaminabo. Quam rem ut planiiis indicom oculisqiio ipsis 
subiciam fidelibus, littera S ad substantivum, littera A 
ad adioctivum in conexione simplici significandum utar ; 
in copulationo autem duplici litterae S et ^ substantivum 
ot adiectivum paris primarii (hoo par primarium intollego, 
quod et ad sententiara et ad grammaticam maioris est 
pondcris, ut ost casus nominandi [vel subiectum] ad ca- 
^^iim accusandi [vcl obiectum] comparatus, et oiusdom go- 
noris alia), litterae S' et A' substantivum et adiectivum 
paris secundarii indicabuiit. ^K 



V(n'siljiis hexamctris hcroicis) et p. 45 scqq. (de versihns hexamctris elofria- 
i'is: hoc cnim iiomine iDtc]leo;it pcnfcametros ; de qna re cfr. quod a me 
antcn, p. 13 scq., dictura esfc): in Catulli vcro pentametris id rcctc raonct 
i!ebha.rdius I. adl. De Tib. cett. p. 23 adn. 18 (— Gebiiardium ancfcorem ad 
Afrbum transcribit ncqne nominafc Fisciiius I. nnper adl. [). 45), nexum 
illum artiiiciosura sulisfcantivornm efc afcfcributoruin arfcc dcmum oorro- 
bni'ata lcpidc et cleiiantcr adhil»ifcum cssc non anfcc Tilnjllum: Catnllnra 
oiiim varia tcntassc, sed pcrraro cfc sinc rafcionc. 

') Subsfcantivorura numcro etiam prouomina coraprchendi, qnae 
rorura vicibus fungcrentnr, vel adiccfciva, qiiibus substantivorura \\s 
iuesset. Confcra in adiccfcivoruin niimerum refcfculi etiara orania vcrba 
(l)ronoraina, parfcicipia, subsfcantiva mobilia cctt.), qiiibus vis adicc.tivo- 
nim csset subiccfca. Praefc,erea id commonefacio, rac in copnlationc sim- 
plici eornm tantum locorum rntionem habuissc, in quibiis adiecfcivum et 
siibsfcanfcivum (vcl subsfcnnfciviira cfc adicctiviim) extrcmam qiiamque 
tiNlcin in utroque pentamcfcri Iicmisfcichio occuiiarent (iis locis non cx- 
ccpUs, in qnibus infcer verbura enclitieiim cs vcl csi efc adiccfcivi vel 
siiljsfcnntivi syllabam posfcrcmam elisio liercfc). In gcmina aufccm copu- 
lafcione omnes eos locos exclusi, in quibiis alfcerius ufcrius paris ndiocfcivo 
non vis attnbutii-n (liceafc raihi broviloqucnfciao ac pcrspicuitafcis caiisa 
recenfcioi'ibus his j^rammaticorum vorbis uti), sed praedicdtiva incsset, 
nfc ai)iid rroi)ertium (III, 3, 12) Nec qidsquani ev iUo vulnere sauus abit, 
vel in quibus utrumque substantivorum adioctivoruraque par eodoin 
fcenore atquc ordinc progrreilerctur ncc nltcrura altcri subiectum cs- 



150 

Quod ad par simplex spectat ^\ paucis verbis rem per- 
ficiara : Figura AS (quae adiectivura in extremo ordine 
priore, substantivura in extremo posteriore coUocatum indi- 
cat) apud TibuUura roperitur ducenties scxagies 
quinrjuies (ut, cum pentaraetri sint 691, in centesimo 
quoquG versu ratio sit ferme 38,35^0)) apud Propertium se- 
ptingenties sexagies ter(h. e. in pentametris 2005 
fcre 38,06%). apud Ovidium trecenties bis (h. e. in 
pentam. 1227 fere 24,61 "/o): itaque in universis horum 
trium elegiacorum poetarum pentametris numerus formae 
A S qui dicitur medius fere est 33,33% ^K 

Figura contra SA, qua in exitu prioris hemistichii 

substantivum, in posterioris adiectivum describitur, hisce nu- 

raeris, qui insequuntur, indicatur apud singulos poetas : 

Haec enira apud Tibullum invenitur vicies ter(= 3,33 °/o) 

» Propertium » centies qua- 

d r a g i e s s e x i e s (= 7,28 %) 
» Ovidium » contics qua- 

d r a g i s s e m e 1 (=11 ,48 "/o)- 



set, ut apud Ovidium (Am. llf, G,\06) Sint ra^ndi soles siccaque semjier 
hiems. 

') Nc forte error aliquis vcl ambi-i^uitas oriatur, scicndnm est, rae 
lioc loco cam dumtaxat vcrborura collocationcm intc]lc^'crc, qua uni- 
versa subtantiva ct adicctiva in cxtrcmis licmisticliionim locis intcr 
se rcspondcnt: itaque non solum in pnri simplici, scd ctiam in alia 
qualibet id genus vocabulorum copulatione. 

-) Atque propric in sinfrnlis poctai'um elcfriacornm libris formac 
AS hi numcri snnt : 
Iii Tibiilli 1. I. = 155. In Prop. I. I. = 174 In Ovid. j. I. = 102 
» II. = 84 » II. = 48 » II. = 82 

» IV. = _2fi^ > III. = !.?() » III. = U^ 

Summa i!(J5 » IV. = 195 Summa 6^)2 

» V. = 210 

Surama 163 



151 
Ex quibus numoris nuinorus incdius forniac S A apud 
univcrsos hic fcre eruitur 7,30°/^. Commoncndum .intera 
cst, hanc formam, quac poctis minimc probabatur, tiim 
tolerabiHorem videri cum (id quod longc creberrirae lit 
npnd eos praecipueque apud Ovidium) adicctivum aut 
iiossessivum est, quod et gravitate et apto sjUabarum 
numero ac tempore pentametro concludendo mirum quan- 
tum conveniebat, aut, si non cst possessivum, magna qua- 
dam vi praeditum plerumque apparet, ut in extrema vcr- 
sus parte positum sententiae pondus augere videatur ^\ 

Ex numeris autem quos attulimus pcrspicuum est con- 
stalquc, formam AS rarius, formam autem SA saepius ab 
Ovidio quam a ceteris usurpatam esse: at contra si Propertii 
libros priores (I, II, III)seiunxcrimus a posterioribus (IV, V) 
et separatim examinarimus, indo efficictur, Propcrtium hac 
quoquc in re in prioribus magis ad TibuUura, in posteriori- 
bus magis ad Ovidium accessissc : nam cum inter priorura 
librorum. pentanietros 1034 forma /IS inveniatur treccn- 
ties quinquagies octies, forma autcm SA q u a- 
dragies sexies, scquitur, ut illius figurae ratio in ccn- 
\ tenis versibus sit forc 34,G2yo» huius4,45%; cum vero 
posteriorum hbrorum pentamctri sint 971 atquc in hisce 



') lliiitis nn-mne iii Incis 23 npiid Tiitiilliim (=1. I: IH; 1. II: 0; 
1. IV: 1) adiectivnm posscssivnm non invenitni" octies (I, 3,:J2; 58; 
7,10; II, 3,70; 5,50; 90; 104; 114), in locis 140 apnd Propci-tinm (=1. 
I: 13; 1. II: 4; 1. III: 21); I. IV: 32; 1. V: 08) adiectivnm non est 
possessivum vicies sexies (1,0,4; 10,4; 20,34; II, 1,12; 0,4; 111, 5,24; 
22,10; 24,12; 20,8; 29,4; 30,12; 31,4; IV, 0,22; 12,50; 22,14; 28; 23,10; 
V, 1,120; 2,2; 44; 4,08; 5,08; 7,70; 10,2; 14; 11,95). Deniqnc in locis 
141 apiul Ovidium (=1. I: 33; 1. II: 49; 1. III: 59) adiectivnm pos- 
sessivum noii usni-patnr novies (I, 10,48; 13,22; II, 5,30; 0,30; 58; 
111, 7,20; 8,40; 9,00; 11,42). 



152 

forma AS reperiatur q u adri n gen ti os qninquies, 
forma autem SA centies, sequitur, ut illius ratio sit 
fere 41,71%, huius 10,30%. 

Sod harum formarum [A S et S A) numeri alia quo- 
que docent : docent enim, quam inepta atque adeo falsa 
eorum sit opinio qui contendunt, poetas Romanorum ele- 
giacos ideo plerumque in postrema utriusque horaistichii 
partc adiectiva et substantiva posuisse, ut horaoeoteleu- 
torum sonis sibi consonantibus utrumque hemistichium 
arctius conecterent. Ut cetera omittam, quae alias 1. adl. 
de homoeoteleuto disputans contra hanc sententiam attuli, 
, nunc tantum numeros adiciam, quibus satius ac magis 
perspicue eius sententiae perversitas deraonstretur. Si enim 
ea sontentia vera esset, necesse osset, ut aut omnia aut certe 
pleraque substantiva, quae eo, quem diximus, modo inter se 
respondent, concentus concordis et congruentis vinculo tono- 
rentur; quara rem longe alitor so habere, numeri,inquam,ipsi 
indicabunt. Nam praetcrquam quod per se apparet, nocesse 
esse, ut horaoeotolouti concontus (ut illi volunt, ipso hanc 
potius appellaverim syllabarura extrcmarum fortuitam simi- 
litudinem, oculis magis quam auribus percipiendam) audia- 
tur, eandom essc et substantivi et adioctivi iu casus do- 
chnationora (ita ut liac in re consiliura aliquod studiumve 
scriptoris frustra rcquiratur), in formarum AS et SA locis 
apud Tibullum 288 (i. e. AS 205 + S^l 23) homooote- 
louton non invonitur nisi centies tricios bis (i. e. 
117 + 15), apud Propertiura in locis 909 (i. e. 10'^ + 
1 40) , q u i n g e n t i s q ii i n q u a g i e s s e x i e s (i . e. 
440+ 116), apud Ovidium iu locis 443 (i. e. 302 + 141), 
ducenties quinquagies sexies (i. e. 153 f- 103). 
Igitur in universis oorum pontamotris forraarura J.S et 



153 

5.1, qui suni 1010 (i. o. 1330 + 310), nnnicrus liomooo- 
toleutorum vol dicam liomoeoptotorum est 944 (i. o. 132 + 
556 + 250), ut raulto plus quam tortia pars ao Ibro di- 
midia, etiamsi homoeoteleuton sic inteilegamus ut illi in- 
tollogondum osso arbitrantur , soni similitudino minime 
notetur ^K 

lam voro transeamus ad nominum substantivorum adie- 
ctivorumque copulationem quam diximus par duplex. 
Patet, in pari duplici tribus modis bina substantiva cum 
singulis adiectivis coniungi posse : aut onim unum par (sub- 
stanlivum ot adiectivum, vel adiectivum et substan.tivum) 
altcri pari praecodit : quam formam WcQai exteriorem no- 
minare; aut unum par altero continetur, quam Iiguram 
interiorcm vocabo; aut denique unius paris substantivum 
ot adiectivum (vol adioctivum ot substantivum) alterius 
substantivo et adicctivo (vol adiectivo et substantivo) al- 
tornis vicibus excipiuntur : quod genus copulationis a//er- 
nuin dicam. Etiam apparct, in unoquoquo trium harum for- 
marum goncre singula paria substantivoriim adiectivorumque 
tum dccussatim vel per /ta^y.sv, ut grammatici loquuntur, 
tum pcr -7.o7jXr).i^iJ.i'j intor se conocti sibique conscntire 
posse. Ilinc octonae figurae in tribus hisce copulationis 
genoribus proficiscuntur, ([xme singulao litteris S et ^ 



^) Qiiod aif, HuLTORENUS, Obsevv. cett. 11, p. 19, ideo qnod Ovidins 
ita scripserit CaJLisio sacri imrs fnit mia chori {Fryst. II, 156) pro Sacri 
Callisto e. q. s. ct Fomentis spcras cedere posse tnis (Epp. cx T. 1, 
3,44) pro Speras fomcniis c. q. s., hoc esse argnmentnm, qno demon- 
stretup, «poetas versns similiter cadentes neqnc sprevissc neqnc iis fa- 
vissc», istn, inqnam, exemida niliil probant, cnm tbrtnssc Ovidins id- 
circo sic ct non aliter scripserit, ne primns pentamctri versns pes nna 
vocc spondiaca continoretnr: quod in hexametro qno^iuc fngisse plerum- 
qnc poetas optimos, com[iei'tnm est atqnc cxploratnm. 



154 

(qnibiis par ptiraariiim indicatur) ot littcris S' ct A' (qni- 
bus par secundariiirn signi/icari volo ^*), variis hisce ra- 
tionibus describentur : 

1. In pari duplici extoriorc : 

Forma Exo-.nplura 

1. SAS'A' = An (lolor liic viliis nescit abesso tnis. 

Prop. III, 8,32. 

II. ASS'A' — Qiialia crevcrunt ihociiia lacte tuo. 

Prop. V, 1,56. 
II [. SAA'S' = Mors gravis a tomplis in cava husia trahet. 

Ovid. III, 9,38. 

- W. ASA'S' — Loniia dics »io//<' saxa peredit aqua. 

Tib. I, 4,18. 

V. S' A'SA — Aurihus et j)?«m scripla probasse inoa. 

Prop. III, 4,12. 

VI. A!^SA = Nompe ina^ lacrimas lidora siinia bibent. 

Prop. V, 11,G. 

VII. S'A'AS =: Melle sub i^ifami Corsica misit apis. 

Ovid. I, 12,10. 

VIU. ASAS " Accendit gemi^ias lampadas accr Amor. 

Til.. IV, 2,G. 

2. In pari duplici altcrno : 

Forma Excmplum 

I. SS'AA' = Somiiiaqiic in faciem rcddila saepo meam. 

Prop. V, 11,82. 

II. S'SA'A ~ (Iluius fbrmae nulluin exomplum repperi) 

III. .'^/rylS' = Et prcliiim pkmi ifraiidc rcfcrrc manu. 

Tib. I, 9,52. 

IV. S'AA'S ~ Ileu mala vcxalac <pian(a tulcre fomac. 

Oviil. I, 14,24. 



') Qiieniailinodiiin pnr pfimniinm et, pnr seeiindni'iiini ipse intelle- 
gorem, siipr.n di\i. 



155 

Forma ExonipluMi 

V. AS'SA' = Capripcdcs calamo INuios hianle canont. 

Prop. IV, 10,34. 
VI. yr>S»S'^l = Ileii rcfcrot qtianto vcrha dolore iiiea. 

Prop. I, 1,38, 

VII. A'AS'S = Et turpi crassas gurgite volvis a(|uas. 

Ovi.l. III, 0,8. 

\\\\. AA'SS' =r. Barbara (jypsatos ferre calasla yede^. 

Tib. II, 3,00. 

3. In pari duplici interiore: 

Fovnia Esomplum 

I. SS'A'A — Adstringens digilos orhe minorc (iios. 

Ovid. II, 15,20. 

II. AS'A'S — Duxit araluros sub iiuja panda hoves. 

Tib. 1, 10,40. 

III. SA'S'A = Crescot ot iuiJioiiium suIj tua imsa raeuin. 

Prop. IV, 8,52. 

IV. AA'S'S = Adsiduas atro viscere pascit avcs. 

Tib, I, 3,70. 

V. S'SAA' — Ostendons matri liracliia lacsa iuae. 

Prop. III, 7,20. 

VI. S'ASA' = Praebeat hospiiio sacva Malca siio. 

Proi). IV, 18,8. 

VII. A'SAS' — Virginea tenuit coruua vara manu. 

Ovid. I, 3,24. 
Vjll. A'ASS' = Quos tibi dat ienera docla |iueila manu. 

Tib. IV, 0,2. 

Quibus formarum generibus propositis, vidoamns, si 
placet, quae magis .minusve celebratae alque excultae sint 
ab elegiae Latinae scriptoribus : ex quo iUud etiam ef- 
ficietur, quae substantivoium adiectivorumque collocationes 
omnium artis plenissimae atque elegantissimae sint habi- 
tae, si quidem ex earum usu frequentiore insolentioreve 



156 

aliqnam etiam maioris minorisve exccllcntiae pracstan- 

tiacque coniecturam capere licet. 

Ex tribus paris duplicis generibus copulationera eam, 
qiiam diximus exteriorem, niinimuni a poeLis elegiacis 
probatam esse, et ex numcris, quos subiecero, elucebit et 
facili etiam coniectura assequimur, cum in hac verborum 
dispositione artificium nullum aut admodum simplex at- 
tcnuatumquo ac paene dixi rudo cernamus, quippe cum 
l)ina substantiva, cum suis quaeque adicctivis coniuncta, 
uno tamquam tenore procedant nec ad orationis vim au- 
^gendam vel sententiara acucndam multum eonfcrant ^\ 
Sed aliter iudicandum est cura de pari dnplici alterno, 
tum de pari duplici interiore '^\ in quibus aut utrum- 



') Hanc candcm causam csse puto, cur alia quoquo vocabula qunc 
srammatica quadam ratione inter se coliacrent (ut sul)iectum et vei'- 
lium vel quod ci attrihutum cst, iit vcrbum ct quoil ad lioc projiius 
dclinioudum additur cett.) perraro iu nno vcrsus (et licKamctri et pcn- 
tamctri) colo rcperiantur; quae contra plcrumquc (dumuKxlo nc aliac 
srammaticae Icf^-es ol)stent, ut tum cum praepositio sunt ct nomcn, 
quod ex ca ai)tnm pcndct) alia in aliis colis leguntnr ct in totius vcr- 
sns vcl strophac ambitu intcr se coniunguntur : quod si hac orationis 
partcs magni ponderis sint, cxtremam uuiuscuiusqnc ordinis scdem iis 
occui)ari, rcctc monet Eichnerus 1. adl. BeracrkunycH cett. p. 33, qni quo- 
que tamen in homoeotelcutis percensendis (c. III, p. 29 seqq. ac proprie 
p. 35 seqq.) corum fines paullo longins, quam naturaet ratio vult, pro- 
tulisse mihi quidcm videtur (ut maximc in excmplis pag. 38 adlatis; 
qua in re Dingeldeinum quofjue nimiiim esse cquidcm puto, qui nu- 
pcrrimc dc Graccorum ct Romanorum homoootelciitis [/>f/' llcimbci dcn 
Griech. nnd lHhn. Leip/,. 1892] scripsit et in iKUMiin cxcmplis cx poe- 
tis elcgiacis profercndis Grimmio testc et anctorc ntitur, p. 112 sc(|q.): 
sed ei adstipiilor cum dicat, hoc in gcnero poctas clcgiacos (iit niminim 
in optimo quoqiie poeta) pracccptiiin illiid pciccpt.iiin h;il)uisse <sxrt 
^^etpt' OTr^/pecv, pnrj oXw tw S^uXaxw». 

-') Ilniiis implicationis duplicis, quam appcllavi intevioi-em, singula 
paria caiulem inter se etad totiim rationcm Iiabcre, auctorc Hultgukno, 
dici potcst atqiic involiicriim ct nucleiim [Die Tcchnik cctt. p. 750): illiiis 
contra copulationi.s geminnr, qiiam idtcoHun dixi, singiila adicctiva et 



157 
quG siibstantivimi a suo adiectivo soparatur aut altcrum 
par alterius paris suLstantivo et adicctivo comprchenditur, 
idque modo por /r/o-v/Jv modo per -aoa).).y;).£7y.c;v in utra- 
que vocabulorum concxione fit ; ut quam o\imia vorborum 
collocatio ct ad orationem ornandam apteque conciudcn- 
dam accommodata exsistat, nemo non vidot ac sontit, qui 
admodum non sit ay.s-j^sg vel, ut Latine loquar, a Musis 
aversus, et teretibus auribus intellogcntique iudicio prae- 
ditus legitimum vorsuum sonum bonamque eorum partes 
conveniontor disponondi artom novorit animoqne compre- 
hendorit ^'. 

Ex subiectis autom tabeliis quotiens singulac trium 
parium Ibrmae apud singulos poctas legantur, perspicuum 
orit : 

Par exterius 

Furma Apud Tib. 

I. s.i.s:!' 1 . . . 

11. ASS'A' . . 

III. SAA'S' 1 . . , 

W.ASAS' 4 . . . 

V.S'A'SA . , , 

VI. A'S'SA 2 . . 

VILS'.4'.45 2 . . . 

VIII..4'S'.1S 4 . . , 

Summ. 14 Summ. 72 Summ. 39 1 



d Prop. 


Apud Ovid. Sumina uiiiv 


3 . . 


. . 1 . . . 


5 


3 . . 


. . 1 . . . 


. 4 


4 . . 


. . 3 . . . 


. 8 


14 . . 


2 . . . 


20 


8 . . 


. . 5 . . . 


. 13 


4 . . 


9 

• • /w • • • < 


8 


9 . . 


. . 5 . . . 


16 


27 . . 


. . 20 . . . 


51 



<on 



substantiva catenao anulis, auctore KaAFFrio I. adl. p. 12, coinparabis, 
cuni anto quam altera notio plena liat, altcra iam incoliata sit. 

') In poesis geucre illo, quod roceutiore nomiue nostratos vocantpoc- 
sia barbam, hanc quoque ob causam (ut,praeter alia, non loquar de liexn- 
metri cacsura primaria, quae cum iu carminis c[)ici tum maxime in 
elegiaci lioxamctris maseula illa scmiquinaria ost aiuKl Romanos plorum- 
quo, cum aiHid nostratos fominina illa ac dobilis, quae dicitur trochaica, 



158 



Fornia 



Par alternum 

Apud Tib. Apud Prop. Apud Ovid. 



I. SS'AA' 

11. S'SA'A 

III. SA'AS' 7 

lY. S'AA'S 1 

V. AS'SA' 

VI. A'SS'A 

VII. .1MS'S 11 

Vn\.AA'SS' 29 



7 . . 
. . 
46 . . 
2 

9 . . 

2 
25 . . 
95 . . 



7 

20 
3 
7 
2 

22 
31 



vSumrii. 48 Siimm. 180 Siimm. 92 



Forma ApuJ Tib. 

I. SS'A'A . , 

11. /1S'.4'S 4 . . 

III. S.d'S'^ 2 . , 

IV. .IJ'S'S 19 . . 

V. S'SAA' 1 . . 

VI. S'.4S.l' 2 . . 

VII. A'SAS' 29 . . 
VIII. A'ASS' 39 . . 



Par intetiiis 

Apud Prop 

2 . 

. 10 . 

, . . 

. 6S . 

. 24 . , 



, 89 
102 



Ai)ud Ovid. 

. 4 . 

. 8 . 

. 3 . 

. 41 . 

. 23 . , 

. 29 . 

. 40 . 

. 27 . 



Summ. 96 Summ. 332 Summ. 175 



Summa univ. 

, . 14 

. . 

, . 73 

. 6 

, . 16 

. 4 

. . 58 
155 



320 



Suniina univ. 

. 6 

. 28 
. 11 

128 
. 48 
. 56 

158 

108 



003 



luimquam fore iiou invciiiatur, itlquc it.a essc prnpc ucocssc sit, dum- 
modo 110 iusto saepius postrcinam vocis syllaham iu iucisiouo acui 
vcllmus), liaiic quoqne, inquam, ob causam equidcm puto, cxcmplarium 
vcterum maximcqiie Latiiiorum cximinm artilicium clegaiitiaraquc imi- 
tari atque asscqui nou possc nostrae aetatis poetas, quod ipsa Italioae 
liiij,Miac (ut de liac tantuin dicam) iiatura ohstare ac rc[>u;,'iiarc plo- 
riiin<iue vidotur, quominus a sno siilistantivo adioctivum distraiiatni': 
ut quas cura iu pari siniplici tum iiraccipuc iii pari duplici admiivimur 
•ipud L;itiiios sulililisbiraas optimasquc substaiitivorum adicctivorumquo 



159 

Prirnurn vero in universis paribus hoc est obsorvan- 

duin, maiorern formaruni varietatom inveniri apud Pio- 

pertiuin et Ovidium '*, longe miuorem apud Tibulluin, 



collocationes, lias, inquam, in Italicac pocsis pentametiMs ilcri non i^ossc 
neccsse sit, in quibus contra eas coustfuctioncs longc ci'cl»ei'i'iraas ac 
paene constantcs esse patet, quao a Latinis et perquam raro usui'|)a- 
bantui' et omuium maxime inelegautes et illepidae ducehantui'. Car- 
DUCCIUM autcm nostrum liac certe in re poctas Latinos ontime secutum 
esse quod pcntauictro totani plcrumque sententiam finiat et concludat, 
docet Stampinius 1. adl. Le Odi Bnrbare cett. p. 59. 

1) Multa etiam alia tigurarum genera et excogitari possunt ct re- 
pcriuntur in TibuUi, Propertii, Ovidii carminibus elegiacis: scd hacc 
oinnia aut codem retcrenda non sunt, ut tum cum in unius alteriusve 
paris adiectivis vis insit praedicativa, quam dicunt gramraatici, nou 
attrihiUiva (de qua re autea dixi), aut in nullum ordinem venirc pos- 
sunt, ut apud Tibullum (II, 5,82) Omine quo fdi.v et sacer annus eat, 
vel apud Pi'opertium(V, 1,36 M.) Ef, qid nunc nnlli, maxima turba Gabi, 
vel apud Ovidium (II, 1,2) Ille eyo nequitiae Naso poeta meac: quae 
cum ad varietatem et plura et insolentiora, eo suut etiam in singulis 
tbrmis ad numcrum rariora. Sed huc accedant eius generis Ilgurae, qui- 
bus una aliave earum formarum, quas supra indicavi, contiueri dici 
possit, eas dico figuras, in quibus etiam tertinm adiectivum (vcl vocabu- 
lum,cui vis et notio adiectivi subiecta sit) duolius adiectivis paris du- 
plicis adiungitur: quas, ad tertium adicctivum iinlicanduni, littera modo 
T modo T' posita, prout iu pari primario vcl in pari secundario rcpe- 
ritur, sic fere signilicabo: 
^I.V.S^ra^^Garrula silvestri listula sacra deo. Tib. II, 5,30 (clV. I, 8,76; 

IV, 13,10; Prop. III, 12,30; IV, 6,30; 12,60; 16,22; V, 4,40; 5,26; 

8,50; Ovid. I, 15,22; III, 6,12; 9,o0 ; 12,40). 
J.t'7'55' = Alba Paiacstino sancta columba Syro. Tib. 1,7,18 (clV. I, 

7,48; Prop. III, 18,14; IV, 2,8; 10,18; V, 4,44; 6,68; 7,16; Ovid. \, 

7,4; 8,98; II, 11,38; 42). 
r.r.A.Sf^'=Cinctaque funesto lanea vitta toro. Prop. lY, 5,30 (cfr. V,, 

3,64; 5,24; Tib. I, 3,52; 5,24; 7,46; II, 3,48; Ovid, II, 1,32; 6,22). 
A.S'r,SA' = Priniaque jter numeros acta iuvcnta suos. Ovid. III, 1,28 (cIV. 

Prop. I, 3,46; V, 3,18; Tib. I, 3,28). 

Aliae huius generis formae aut bis aut semcl (quod lit sacpius) iu Iio- 
rum poetaruin distichis leguntur. Has satis haljco litteris ac locorum nu- 
meris nude atque simiilicitcr indicare: .V.S^.ir.f^Prop. 111, 7,2; V, 10,2; 
.v.rr.l.l' = Tib. II, 5,50; Prop. V, 1,126; .S r.l 7'.S'' ^ Prop. 11,6,6; V, 6,38; 



100 

quern, qiiae erat eius nuda rectaque oratio ac niaior sim- 
plicitas atquo subtilitas quam Ovidii maximequo Propertii, 
non est mirum, multorum copulationis generum, quorum 
luci leguntur apud ceteros, aut nulla aut perpauca -exem- 
pla pracbere. Unius formae (n. II in pari allerno, S'SA'A, 
cuius ipse hoc exemplum fingo: Cam scrto venit j^citer 
olcnte iuus) nullum exstat in eis elegiis, quas quidem per- 
scrutatus sim, documentum: cuius rei causam nullam aliam 
aflerre possum nisi fortasse hanc, quod non multum pla- 
cebat utrumque substantivum a suo adiectivo sic dis- 
traherc, ut ambo substantiva praecederent, ambo adie- 
ctiva subsequerentur (-aliter enim se res habot in paris 
Interioris num. I et V, figg. SS'A'A et S'SAA'), idquo tali 
modu, ut substantivum paris socundarii primum locum, 
adiectivum paris primarii postremum obtinerct (nam ali- 
tcr Ht in eiusdem paris alterni num. I, lig. SSAA', cuius 
quoquo nullum oxemplum apud Tibullum, pcrrara sunt 
apud Propcrtium ot Ovidium): in hac onim vorborum col- 
locatione duae formae coniunctao sunt,quae universae admo- 
dum raro inveniuntur: una, in qua bina adioctiva suis sub- 
stantivis postponuntur, alteraj in qua unumquodque adie- 



ASA'TS' = Pvop.lY, 12,40; 17,8;ir.r.r5=Prop. 1, 17,8; 11, 1,10; AS'STA' = 
Pmi). IV, 17,32; V, 3,34; TS'SAA' — Prop. I, 19,18; V,4,32; TA'AS'S=: Til). 
2,.5,28; Prop. IV, 8,42; A'^l.S'ra=Oviil. 1,5,10; III, 15,20; SAA'TS' = Prop. 
lil, 1 1,0; .SrA'.l.s'= Prop. I, 17,12; .l.v.s'7U' = Prop. III, 15,28; ATS^SA' z=z 
Prop. V, 7,.50; SA'TAS' =^ Prop. V, 10,20; AA'TS'S - Ovid. II, 1,0; 
A\STS= Prop. IV, 10,40; 7XS'.Ll' = Prop. 1,20,34; TAA'^S = Vvov. 
V, 11,70; TXSAS'z= Tib. I, 10,24; TS' AS.)! z= Tib. 1, 9,82; S' ASTA' =z 
Pi'op. V, 6,40; S'AAST'=z Prop. IV, 7,2; X ATSg = Prop. IV, 24,20; 
.r7'.S'.1.S= Prop. 11, 8*, 20. — K\ r|uibiis qroqtio numcris app.-iret, Pro- 
piM'l>ium maioro variarum liuius «jrciiorib rormarum iiumoro iiollcro,quain 
Ovjilium ct Tibullum. 



101 

ctiviiiii a suo siibstautivo scparatiir: (juod copulationis g'e- 
nus, ut rnox videriaius, longe rarius est (|uani altcrum, 
in i|uo unum certe substautivum a suo adicctivo non dis- 
iungitur. 

Nunc autem si sin<^ula paria intcr se comparanda 
sunt, sic rcperiemus, oninium frc(|ucntissimum huius ver- 
Ijorum coniunctionis genus esse paris interioris, deinde 
maguo iutGrvallo se(~|ui par alternuui^ tertium longeque 
ultimum locum csse pari exteriori. ()uod numeri ipsi aper- 
tius dcclarabunt. Nam iu universis poetarum elegiacorum 
principutn pentametris numerus 

paris int. est 603 (apud T. 96; apud P. 332; apud 0. 175) 
. alt. » 326 ( » » 48 » » 186 ^ » 02) 
» ejot. » 125 ( » »14 » » 72 » » 3')) 

wSumma 1054 (Summ. 158 Summ. 590 Suiiim, 306). 

llinc tit, ut, cum uuiversus harum formarum numerus 
sit 1054, in centesimis (|uibus(|ue locis ratio 

paris interioris hnec hve sit: 57,21% 
» alterni » 30,93 "/o 

» exterioris » 1 1 ,86 %. 

Ratioues vero apud singulos has fere inveni: 

Apud TibuUuin Apud Propertium Apud Ovidium 

In pari /n^more.- 60,76% — 56,27%, — 57,19% 
;> allerno: 30,38% — 31,52% — 30,06 7o 
» ex7e;we: 8.86 7o — 12,21% — 12,757o. 

Ex liac tabella, quam ultimam proposui, luculenter 

patet, in artiticio substautivorum adiectivorumque elegan- 

ter apteque copulandi primas esse deferendas TibuIIo, 

11 



162 

apud quem non soliun quae optima ducitur conectendi ra- 

« 

tio crebrior reperitur, sed etiam quae minus bona liabe- 
tur rarior coraparet quara apud ceteros ; inter Propertium 
autem et Ovidium nuUum fere est discrimen, nisi quod 
in pari interiore pauUo est superior Ovidius Propertio, 
in pari alterno Propertius Ovidio, 

Ut missas faciamus formas eas, quae ad reliquarum 
nuraeros comparatae non ita crebro inveniuntur (atque 
hanc ob causam omnes eas oraittimus, quao generis exte- 
rloris sunt, quippe quo in genere nulla forma, nisi forte 
octava, A'S'AS, quae paullo sit frequentior, aliquam 
habeat cum ceteris comparationem), apparet, formas octa- 
vam et septimara in pari interiore (^A'ASSq\jA'SAS') 
cum omnium creberrimas tum etiam omnium elogantis- 
siraas habitas esse, has quam minimo intervallo sequi for- 
niam octavara in pari aUcrno [AA'SS'), denique ter- 
tias occupare formara in pari interiore q u a r t a m (^AA'S'S): 
quae omnia et alia ex subiecta tabella cum superiore 
collata luculentius efficientur: 

Numcrus Exeinplum 

|l A'ASS' (VIIP) ] 168 l Quos tibi dat tenera (locla |niHla inanu. 
N A'SAS' {\IV') ) 158/ Virjinea tciiuit rornua vara uianx. 

11. ^AA'SS' (VIIP) 155 Barhara (jf/patos ferre calasla perles. 

c ( 

III.g< /lyl'*S'8 iIV) 12S Adsiihias ^(i/'o u/iTeye? pascit avcs. 

d( 

^i SA'AS' (IIP) ] 73 i Et prcliiim plena i^raiKle referre nianu. 
IV. 1 

af A'AS'S (VIP) \ 58 / Et iicrpi crassas giirgite volvis aquas. 



1G3 

Reli(iiKi genora, (juippo cuiii id ;ul roin noii sit ne- 
cossariuni, tacitus praotoreo. 

Ut apud universos, sic apnd singnlos poetas hasco for- 
nias eodom fere ordinc in usu vorsari repperimus, nisi 
(juod iigura ^1M»S8', quae ut in universis pentametrornm 
formis.sic apud Tibullum et Propcrtium principatum tenot, 
(] u i n t u m locura occupat apud Ovidiura : sed huius for- 
mae ot coterarura, (_[uas proxime indicavi. nuraci'i non 
valdo (hirerunt intor se in Ovidii distichis. 

Ex superiore autem tabolla et ox aliis numeris, {juos 
hic omisimus atcjue supra indicavimus, plane constat , 
omniura optimas eas habitas esse formas, in quibus vel 
unura ot alterum adiectivum (id quod fit plerumque) vel 
certe alterius utrius paris adioctivum primara obtineat so- 
dorn (vel, si praecedit substantivura, ut in ordino IV 
[[)aris altorni fii^. III], adiectiva suis substantivis conti- 
nentur): quod ea confirraat, quae supra de utroque adie- 
ctivo postposito disputantes animadvertimus atque statui- 
raus ; praeteroa id quoque evincitur, nt appareat, non ad- 
modum vorum esse quod olim contendit Hultgrenus, qui, 
cum Tibulli versura niiuWs^et Ilic placidam nlveo 2>cctore 
pel/il aqiiam (I, 4, 12), adfirmavit, Tibullum non scri- 
pturum fuisso Hic niveo placidani peclore pellit aqiiam, 
ne utrunKjuo adiectivum, id quod p e r h o r r e sce r e n t 
poetae, a sno substantivo seiungeret '^ Sed priraum 



') ¥k. C. Hultgren. Die Technih der runi. DicJif. im ep. und eleg. 
Vcr.sinas:-, in hilirbb. filr class. Phil. 1873 (vol, 107), p. 756. Verba ipsa 
HuLTURENi oxscribam: «...bci einer lanf^ern Bcobuclitiing. .. wii-d iiian 
cine en tschi eden e Re ;,'e 1 ni iisz i gke i t entdccken ... So sciirieb 
Tibullus eben so wie wir die Worte angcnilu^t nnd niclit: hic niveo 
placidaiu peclore itcUil aquam, eine Krcuzstellung- von Adjectivum und 



164 

hanc causarn diluunt a^; refellunt numeri ipsi versuum 
huius instar, praeter alias formas, compositorum {A'AS'S- 
fig. VII in pari alterno) ; deinde quod Tibullus scripsit 
Tlic iilacldam niveo jjectore pellit aquam (fig. AA'S'S), non 
vero ita Hic nivco placidam pectore jjellit aquam (fig. 
^-i'Yl6''S), aliae fortassc causae adfcrri possunt, vel quia 
forma illa melior, ut erat, ei videhatur, vel quia oratio- 
iiis varietati studebat, cum vcrsus pentameter formae 
AA'SS\ in quo utrumque adiectivura a suo substantivo 
per 7i7.rj7'urjj.'j'j/yj separatur (quod idem lieret in forma 
J.V1S'S), subsequeretur - Virgineus tcneras slat pudor ante 
(jenas, v. 14 -, vel denique ut malam auribusque ingra- 
tam trium verborum compositionem a littera p incipien- 
tium atque inter se continenter excipientiuin {placidam pe- 
ctore pellit), alia voce interposita, tolJcret aut minus iniu- 
cundam molestamve efTicoret ^'. Sed Gcbiiardius quoque. 



Suhstantivum, welclie das Metnnn an uiul K\v sich wiirde zugolassou 
habcii, (lie aher en t schi cdcn von den Diclitern, so wcit wir 
sie darauf hin angesehen habcn, p crhorresc icr t \vurdc, woil es 
ihrcm Gefiihl widersprach beidc Adjcctiva von ilircn Substantivon zu 
trennen. Es bildct gleichsam das eine Substantivum mit dcm dazu gc- 
horigcn Adjcctivura dic Hiillc, das anderc mit seinem Adjcctivum dcii 
Kcrn, der unvcrleizt in dicser Hiillc licgt. Wol darf die Hiillc sich 
lockcrn, unberiilirtjcdocli musz dcr Kern blcibcn». Hoc idcra, Vcrgilii 
versu adlato: j^niccipi/cm Occani rubro lavit aequore currnm (Georg. 
III, 359), adiirmat Hultgrenus in hexametro (- qua in rc cfr. etiam. Rem. 
SABn\DiNi. Commait. ad Verg. Aen. VII, 362 et VIII, 300 [Torino, 
1887] et KiiAFFT.I. adl. p. 14 seqq.). Quac sententia hac ex iiarte, opi- 
uor, vera est, quod jtar intcrius omnium optimura habcbatur ct cre- 
berrirae ctiara invcnitur, ceterura eandem falsam csse diccndum est, 
cuni poetas clcgiacos a pari altcrno non abhorruisse atque adeo frc- 
qiiciitissiine formas yl.lVs'S', .S'.1M.S', .^'yl.S''^ (ut praccipuas in hoc pari 
jioniincni) usui'i);(ssc, numerl nostri satis aperte declarent. 

') A nimia aHittcrationc, (iiiac dicitur, alienos fuissc poetas Roma- 
norum clcgiacos, raonui libclli, qucra inscripsi Osscrvacioni suir uso 



105 
ut mihi qnidem videtiir, errat '\ qui cuni utramque Ibr- 
mam in frequentom poetarum usum receptam esso optimo 
iure scripsisset, usitatioros dixit versus (si quidem recto 
eius sententiam intellexi : nam hac in re subobscuris ver- 
bis ille quidem uti mihi videtur), in quibus utrumque adie- 
ctivum a suo substantivo dividitur, quam versus in qui- 
bus par altorum pari altero comprehenditur. 

Quod si quaerimus utrum per yyj.au.ov an per Ky.oa).- 
):r).in'j.iv, ut more Graecorum loquamur, in hac substantivo- 
rum adiectivorumque copulatione verba collocare magis 
soliti fuerint poetae Romanorum elegiaci, eos formam po- 
steriorem priori praetulisse, statuendum est ; namque ver- 
borum coUocationem per -y.ojXKrjxniyiv (qua in re ordi- 
nem substantivorum cum ordine adiectivorum in unoquoque 
trium pariura gonere in contentionis iudicium vocavi)ses- 
centies sexagies sexies, alteram autem decussa- 
tam vel per /jaT/j.dv trecentios octogies octies 
repperi. 

Quod vero spectat ad rationem, qua binae substantivo- 
rum adioctivorumque copulationcs pentamctri incisiono divi- 
duntur, haoc universa lex duplex statuenda esse videtur: 



delV AUltlcmzione nella liurjna lalina. Pad(ua, 1889, pag'. 13. P.itet 
antem, haiic vocem aUilteralionis a me non sie dictam esse quasi adno- 
rnina/ionerii a Cornincio (IV, 21,29) vel verbi litleraere immutationem 
a Gicerone (De Oi'at. II, 53,25G; Orat. XXV, 84), sed sic inte!Ies"o tam- 
qnam verbonim similiter ineipientium coninnctionem atque concentum. 
Cfr. ibid. p. 21 scq. 

') Walth. Gebhardi. Zur Teehn. der ri)rn, IHrlit. irn ep. nnd eleg. 
Vemmasz, in Tahrr. fi\r ctass. Pliit. 1874 (vol. 109), p. 647 seq. Disce- 
ptationem, quae liac in re inter Hultgrenum ct Gebhaudium versata 
est quaeqne etiam ad quaestionem de liomoeoteleutis pertinet, strictim 
tetigi libclli adl., qui est a me in^cv\[)tnii Deli' Orneoteleuto latino , 
pag. 72 adn. 51. 



IGG 

aut onim priore hemistichio diiae voces (sivo dno adiectiva, 
qnod fit longe frequentissime, sive adiectivum et substanti- 
vum vel substantivum et adiectivum^ quod satis crebro re- 
peritur, sive duo substantiva, quod rarissimum est ad inve- 
niendum) continentur, hemistichio posteriore reliquae duae: 
in posteriore autem plerumque suum tenet locum verbum 
teraporale ^^ : quod facile est intellectu, cnm verbum ad 
scntentiam in extrema oratione finiendam concludendam- 
que aptissimura videatur: qua etiam verborura aequabili 
distributione, cuius a Tibullo hoc exemplum sumo: Et prc- 
lium plciia || graiidc referre iiianii (I, 9,52), concinnam quo- 
que sententiae metrique congruentiam aequalitatemque as- 
sequebantur poetae elegiaci. Sed non minus frequens est 
nec minus elegans habita ab elegorum scriptoribus altera 
verborum distributio, qua substantiva et adiectiva non 
aeque in utroque hemistichio dividuntur : fit enim saepis- 
sime, ut vox una, quae ex maxima exemplorura parto 
adicctivum est, priorc heraistichio, trc's reliquae posteriorc 
contineantur: tum verbum temporale, quae etiam facilis 
est conioctura, vel in priore hemistichio vel in hexametro 
reperitur: quam quoque verborum collocationem T- hanc 
sic fere significato: l.||2.3.4.; perraro autem in concur- 
sum verborum huic contrarium : 1.2.3.||4. incidimus) ele- 
gantissimam, infjuam, diicobant elegiaci : nara cuni ot ver- 
bura ot una vox in priore pentamotri hemistichio }»arura 



') rrimus, qiind sciam, Brouckusius, onnt.ra Scaligeiium tle qni- 
l)ustlam Tihulli vorbis transpnsitis tlispul.ans, eam vorbnrum cnlincatin- 
\Mm\ in Tii)ulli clcjiiis nnimnijvcrtit ac laudavit, qua bina cpiflic/ii, 
« ((uae (lispi-scanf.ur una vncula mc<lia»in prinrc bcmisticliin, in itnsl,c- 
riorc aut,cm bina subicfhi «cum unn vcrbn rctrcntc ititlcm medin» cnl- 
jncantur f;ul cje-'. 11, G, 2?, p. 280, Amst. 1708). 



107 

ad senteiUiam explicandani videretur, haec tribus reliquis 
vocibus, vel per yyj.nusyj vel per Tiy.oyjlr^hi^^iryj priori et 
inter se convenienter arctoque respondentibus, satis com- 
raode in posterioro hemistichio absolvebatur, adeo ut hic 
quoque, ut in forma superiore, erecta animi exspectatio 
in extrema tandem versus parte oninino exploretur. Sed 
ad numeros ipsos veniaraus : 

In pari interiore divisio adiectivorum substantivorum- 
quo aequa (1. 2.||3. 4.) longe rarior est divisione altcra, 
quam non aequam nomino (l.||2. 3. 4.) cuiusque ex Ovi- 
dio hoc exemplum poiio : Evolat admissis || discolor agmeii 
cquis (III, 2,78): in versibus enim G03, quotquot paris in- 
ierioris locos esse supra vidimus, divisio non aequefit 
q u a d r i g n t i e s o c t o g i e s q u i n q u i e s, ^^ aeque ce n- 
ties duodovicies ~^; at contra in pari o/^er«o divisio 
aequa multo saepius fit quam non aoqua: in vorsibus 
enim 326 illa reperitur d u c e n t i e s d u o d e c e n t i e s , 
haec d u d t r i c i s '^^ ; in pari denique exteriore utrius- 
que goneris divisiones nihil ferc numeris inter se distant : 



') Divisionis noii aeqiiae scd ordine liuic contrario (=1.2.3. || 4.) 
unum est excmplum in forma MII, A'ASS', apud 1'ropertiam, 11,3,28. 

-) In lioc pari, execpta forma IV, AA'S'S, in qua divisio aeq ua lon;j:e 
saepius lit quam contraria, rcliquae formae fcre constanter (nl forma 
Vl, .SM5^', uno loco excciito Tib. 1,5,18, vel forma VII, A'SAS', in qua 
excipiuntur loci tres Prop. II, 5,12; IV, 15,8; V, 3,50, vel forma VIII, 
AASS', in qua exciplauinr loci duo Prop. II, 0,16; III, 21,8) divisionc 
n o n aeq u a notantur. 

-') Divisio non aequa,sed ordine liuic contrario (= 1.2.3. ||4.), lit bis 
in forma IV, S'AA'S, scrael apud Tibullura, I, 10,64, ct serael apud Pro- 
pertium, IV, 25,4. Eiiam id est animadvertendum, in foi-ma Vill, /1.4'^'.S'', 
quae in pari alterno omniura est elegantissima eadcmque maxime usu 
recepta, numquara aliter nisi aeque substantivorum adiectivorumque 
paria separari. 



168 

in versibus enim 125 divisionis aequae numerus est G5, 
non aequae GO ^^ Igitur numeri universi divisionis ae- 
quae et non aequae sunt 481 et 573 (div. aeq. 481 + 
div. non aeq. 573=1054: quae est trium pariuni du- 
plicium summa univcrsitatis ^^). 



') In lioc pai'i, quod oninium rarissimura cst atque minime elegans 
(luccbatui", etiam divisione illa non aequa, qua flt, ut tres voces 
l^riore lieraisticliio, qnarta vox posteriore contineatur, quaeque ter in 
reliquis paribus invenitur, iusto sacpius offendimur(ut fere scraper in 
forraa IV, ASA'S'): in locis enim 60, in quibus substantiva ot adiectiva 
non aeque,sed, ut ita dicam, sic legitime dividuntur: l.||2.3.4, loci 
sunt 25, in quibus contraria eademque inficeta atque inelegans divisio 
1.2.3114 fit. 

-) Quod si quaerimus qua ratione in centenis singulorum poetarura 
pentametris baec tria paris duplicis genera reperiantur, id tabella, quam 
apponimus, ,declaratur: 

Apud Tib. (pent. 691 ) Ap. Prop. (pcnt. 2005) Ap. Ovid. (pcnt. 1227) 
Par int. 96=^^^10:13,89"/,, 332=ratio: 16,55 7„ 175 = ratio: 14,26 7„ 
Par alt. 48= » 6,94% 186= » 9,277,, 92= » 7,49% 
Par ext. 14= » 2,027, 72= » 3,.597, •'^9= » 3,187,. 
Etiam, cum univcrsi horum poetarum pcntametri, quorum rationera 
habuimus, sint 3923 ct apud universos 

paris interioris numorns sit 603 
> alterni » 326 

» extcrioris » 125, 

ratio universa est 

in pari interiore fern 15,o7% 
» alterno i. 8,31%, 
» exteriorc » 3,18 y„. 
Postrcmo par duplcx (interins, altcrnura, exterius) his numoris atque 
his rationibns apud singulos indicatnr: 

Nuracrus Ratio 

Apud TilMillum 158 22,86'^; 

» Propertium 590 29,42 "/o 

> Ovidium 306 24,94%. 

Igitur in universis poctarum elegiacorum distichis (3923) cum par 
dupb^x (intcrins, altcrnum, extcrius) numcro 1054 signilicetur, se- 
quitiir, iit in centenis vcrsilius pcntamctris ratio fcre sit 20,86"/,^: 
quae ratio luoulcntci' dcclai';it. r()[tiil;itiitnrm sidistantivornm adie- 



169 

Sod alia in oplinia Latiiii distichi conipositione ac for- 
ma animadvertenda atque laudanda sunt. Si enim quaeri- 
mus, qua ratione arteque hexameter et pentameter inter 
se copulentur ad distichon elegiacura sic efficiendum, ut 
stropha hinc exsistat una atque per se omnibus partibus 
expleta, apparet, modo hexametrum et pentametrum ita 
aeque conformari atque iuxta collocari, ut prior alteram 
sententiae partem, alteram posterior contincat, ut Tib I, 
7,33 seq. : 

— Hic docuit teneram palis adiungcre vitem — , 
— Hic viridem dura cacdere falce comam — , 

modo altcrum orationis mcmbrum una liexametri parto, 
altorum reliqud pentametroque comprehendatur, ut Ovid. 
II, 17,21 seq : 

— Carminis hoc ipsum genus inipar — : sed tamen apte 

lungitur herous cum breviore modo — , 

vel contrarie apud Propertium, I, 12, 13 seq.: 

— Nunc primum longas solus cognoscere noctes 

Cogor — et ipso meis auribus esse gravis — , 

modo plura etiam cola vel uno alterove vel utroque versu 
concludantur, ut Tib. II, 1,5 scq. : 

— Luce sacra requiescat humus — , requiescat arator — , 

— Et grave suspenso vomere cesset opus — , 



ctivoi-nmqne geminam satis cssc freqncntera apnd poetas Romano- 
rnm eio.i^iacos, qnippc cnm nniversi eorum pentametri im-ibns nnins 
.iliusve gencris dnplioibns plns qnam c\ qnarta parte notcntnr. In sin- 
gulis autem poctis cnm parinm varietate tnm copia maxime praostat 
Propertins, minimnm Tilinlliis, \\t mcdinm inter Ik^s teneat locnm 
Ovidins. 



170 

atque id gonus alia, quae cum in universis poetarum ele- 
giacorum distichis leguntur, tum maxime apud Tibulium 
Grup[)ius, praeter alios, docuit 1. adl. p. 14 seqq. ^' (Cfr. 
otiam Teuffel, Geschichle cett. p. 549, A. 6; Dissen. 1. adl. 
p. CXX; Eicliner. 1. adl. Bemerhmgen cott., p. 34, et 
De j)Oett. cett. p. 57 seqq., ubi de ea, quara ipse vocat, 
rjiyr^^-cij.la, in universis poetarum elegiacorum distichis ube- 
rius disputat). Quae igitur cum missa faciam, id nunc con- 
siderandura esse censeo, si singula disticha ex singulis quae- 
que tamquara corporibus numquam non conficerentur, neque 
ulla inter se ratione aptarentur, carmen inde oriturum fuisse 
admodum inscitnm ac taedii plenum, quippe cum singulae 
strophae elegiacae singulis quibusque pentametris putide ac 
moleste concluderentur et nulla numerorum varietate atque 
uno quasi tenoro continuarentur: ut et paii sententiarum cir- 
cuitu et compositionis aequalitate audientium vel logentium 
animos defatigari verum esset. Opus erat igitur ad orationis 
vitium defugiendum quod graece antea diximus asvsTc- 
V!7-v, disticlia nonnumquam etiam sic conformari atque iungi, 
ut, cum unumquodque distichon ex optima, quam vidimus, 
carminisquo ipsius naturae congruenti norma simplox essot 
dumtaxat ot unum, tamon haoc eadem disticha non quasi 
sola essent ac solitaria, scd concinna quadam coniunctione 
ac tamquam societate apte conecterentur atque inter se ro- 
spondcrent. Quod ut perficerent nove infelices operis sum- 
ma vidorontur, quia ponoro totum noscirent, poetao Roma- 
norum ologiaci principos tum disticha sic pangobanf, ut 



') Iliinc lociim iii Proporfii nlo/?iis proprio tractavit SPKiiLiNOius. 
Propcrz inseiu. Vvrh/i//),. zu)>i Alexfwclrincr /irininiadnt.i. iitv.xh. 1S7U, 
p. 18 seq. 



171 

qiiae afrinia ant contraria cssent, idco ctiam una siniul 
coniponerentur atque colligarentur, ut orationis scntentiac 
aut similium aut contrariorum vi magis acuorentur ea- 
rumque pondus exaugeretur; tum etiam (id quod nunc 
proprie porvestigabo) plura disticha, quorum unumquodque 
unam aliquam orationis partem integram atque per se 
explotam contineret, sic coniungebant, ut non ante tota 
orationis sententia plane perfecteque explanaretur atque 
intcllegeretur, quam ad extremum huiusmodi complexionis 
distichon esset perventiim ^K Qua in re ita versati sunt 
poetae clegiaci, ut modo verborum exornationibus, ex qui- 
bus nulla est usitatior repetitione ^', sententias inter se 
nexas et iugatas explicarent, modo aliis rationibus, quac 
ad grammaticam pertinent (ut tum cum una aut plu- 



') Ct'r. EiciiNEU. 1. aJl. DcmerhMKjen cefct. p, 28: «DerGedankc, sicli 
in sicli glicdcrnd, scliliesst naturgcmiiss rait dci" Stroplie ab oder dciuit 
sicli uhcr melirere Disticlien in der Art aus, dass jedem cine gcwisse 
grammatisclie Sclbststandiglvcit gewabrt bleibt. Darin liegt dcr rirnnd 
liir die biiutige Anwendung des Disticbons zu Epigrammen». 

-) Cornif. ad Her. IV, 13, 19. Hoc orationis ornamentum variis no- 
minibus (ut sunt dvapopoi, ina.vapopd, cVavoSoj, sTravaXrytfiig) appcllabatur 
a Graecis; cfr. Volkmann, lihetorik cett. p. 467. In variis huius ana- 
phorae generibus illud est etiam praecipue apud Tibullum praedican- 
dum, quo lit, ut verbum in superiore disticbo, idque plerumque in pen- 
tainctro, ad secundariam sententiam pcrtinens sic in disticbo subsequenti 
rci)ctatur, ut bic ad primariam reteratur : veluti II, 2, 18 seq. aliisquc locis, 
quos in medium profert Bubendeyus 1. dl. T)ie Symm. cett. p. 12. Etiam 
oN. jroXuffuvSsTw, quod Latine dixeris cone.rum,\\ixe distichorum complcxio- 
ncs saeiussime fiunt. De versu autem intercalari, quem recentiores refrain 
vocant, cuiusque unum in elegiis certum ostexemplum Ovid. Am. 1, 6, 
videsis quae disputaverunt Luc Muell. 1. adl. ])e Or. Am. libr. cctt. 
p. 78, Rautenberg. 1. adl. p. 20, Bubendey. 1. adl. IMc Sij nim. cciL\K 13 
seq. Etiam Her. IX Deian. vv. 146. 152. 158. 164 huius artificii indicium 
exstat; cfr. Luc. Muell- d. r. m p. 4G4 (=Opusc. IV, quod est de ludi- 
briis artis). 



172 

res partes unins cniintiati vol teinporalis vel causalis, vol 
relativi vel condicionalis vel finalis vel consecutivi vel 
comparativi vel disiunctivi cett. uno aut pluribus disti- 
chis, altera aut reliquae partes altcro aut reliquis disti- 
chis integre continentur ^^), ea quae vellent pluribus di- 
stichis ad unitatis rationem tamquam redactis commode 
apteque exprimerent, ut oratio, quasi conversionibus ab- 
solutia illustrata, forma ipsa concinnitateque versuum at- 
que verborum orbem suum conficeret. Ex quo in una 
elegia plures distichorum ambitus vel comprehensiones vel 
complexiones vel continuationes (has a grammaticis ver- 
bura mutuatus etiam appellaveris periodos metricas) oriri 
oportere, perspicuum est, in quibus cum singula disticha 
per se sint una et simphcia, tum in hac coniunctione ad 
unitatem reducuntur, adeo ut ct ex singularibus distichis 
et ex eorum complexionibus unum quiddam fiat ex toto 
carmine, tamquam in aliquo circulo, in quo orbcs raa iores 



') Saci)C iilura sunt ciiniitinta atquc ca non nnius scd varii frcncris, 
quac una disticlioram coutiiuiationc comprciieniluntur, ut Prop. I. 11, 
9-18: <\A.tquc utinam raaj4'c te rcmis conlisa minutis- Parvola Lucriua 
cymba moretur aqua, - Ant teneat clausam tcnui Teuthrantis in unda - 
Altcrnac facilis cedere lympha manu, - Quam vacet alterius blandos 
audire susurros - Mollitcr in tacito littorc compositam, - Ut solet amoto 
lai)i custode puella - Pcrlida, communes ncc mcminissc dcos; - Non 
([uia i)ersiiecta non cs milii coj4'nita fama, - Scd quod in hac oninis 
partc vcretur amor». Practerea (ut liacc quoquc addam satis frcqucn- 
tia) periodus mctrica vel ex orationibus avcrsis vcl compcllationibiis 
vel iiivocationibus oritui", cum in prioro disticlio nomcn illius cst ad 
quem se couvcrtit ])octa, posterioro vel postcrioribus allocutio ipsa con- 
tinctiir, ut Ovid. II, 15, 1 scqq.; ctiam uiia pars complcxionis partc al- 
tera lamquam pcr sne^Byriaiv ciiarratur, ut 'rili. I, 7, 1 scqq., vcl priori 
parti cnuiitiati in altcra i-es obiecta additnr, ut l'rop. III, 32, 55 seqq. 
Scd inannm, ut .'1111111,, de tabula! nam exempla alia sescenta huius fere 
gcncris nncrri piissiiut. 



173 
uiinoribus circumducanlui' ''. Sod in liac re optimos ele- 
giae Latinae scriptores, si tamen Propertium interdum 
exceperis, modum adliibuisse et cjuid deceret sensisse, di- 



') linlc tactnm est, ut nomuiUi iri siii^riilis clogiis convcnicntiam 
qiianiUun [lartium ct acqualitatcm statuci-c vellent, casquc ad noi-mara 
cci'tam liguramqiie aliquam exigcre studcrcnt. Quam rcm si univcrse 
fiuacrimus, cum in optimorum poetariim mcntibus spccies quacdara i)ul- 
cliritudinis atque elcgantiae insiderct, ut tamquara sponi.e sua forraa apta 
ad numeros ipsos venirct et cum «1'intcnzion deirarte» congrueret, 
id non est infitiandum, corum carmina etiam iusta idoncaque partiiim 
distrihutionc csse conspicua: sed hoc natura magis factum, quam artc 
curiosius quacsitum,potius crcdiderim, atque in liac re modum ccrtosque 
.incs, «quos ultra citraquc ncquit consisterc rectum», interdum non ser- 
vasse conteudo Carolum Prien. 1. adl. Die Symmetrie und Re.sx). der 
rom. ElCfjie cctt. (cff. ciusdcm Lic .symm. Aidfigc der Salijicia-Elegicn 
des Tibullu.s in Jahrbii.cher f. PldL LXXXIII [1861], p. U9 scqq. et CI [1870], 
p. 689 seqq. Zur Crit. und Erkl. des Tib. [Elegg. I, 1 et 10]) Gerii. Hgnr. 
BuBENDEY. 1. adl. Dic Symm. der riJm.Eley. cett. (cfr. eiusdem Qaaest. 
TibuU.Jionn, 1864), GuiL. Wisser. Quaest. Tibull.Lii^s. 1869, alios, qui, 
cum rcm nirais urgere atque nimia demonstraro vellent, nugas non- 
numquam protulisse atque inania captassc mihi vidcntur. Gfr. Teuffel. 
fieschicJde cett. p. 549, A. 6 (uhi dc Tihulli elegiarura «trichotoniischc 
Gliedcrung» loquitur): «Es ist nicht wohlgethan das was eiu Gefulil fiir 
Gleichraass eingab zu stcigern bis zu raechanischera Ausrechuen.» Cfr. 
p. 556, A. 4. (cfr. ctiain eius Stud. und Char. Leipz. 1871, p. 386; Ge- 
BUARDi. 1. adl. Dc Tib. Prop. Ov. disiicliis cett., p. 29; Evald. Dietrich. 
Quae.st. Tibult. et Propert. Marb. Catt. 1873, p. 17 scq.; \V. Wagner. in 
Rhein. Mus. XX (1865), p. 315 scq.; Mart. Schanz. Gesch. der rijm. I.it. 
iu Handb. der class. Alt, cett. YIII, 2, p. 111 scq.; Ant. Eberz. iu Jahrr. 
f. Phil. XCl (1865), p. 851 seqq., et XCIX (1869), p. 334 se(i(i.). lu nounullis 
enim elegiis, nequc id solum in totis carminibus, sed etiain iu singularibus 
corum partibus, hanc legeiu, quara dixerira naturalem, observari facile 
concedo (([uod idcm derauin scutirc ia suae disputationis extrcma 
partc et couclusione videtur Bubendeyus ipse, p. 22, qui hanc rem cert(! 
moderatius quara Prienius pertractat; cfr. ctiain Riemann. 1. adl. p. 16 
extr.); do etiara, tripartitaui illara atque couciuuara divisionem, (iiiam 
maxime in Tibulli carmiiiibus cum alii tum (iRurnus et Dissenius 
(qui a scntentia qiiadam Platouis proiiciscitur, 1. adl. p. LXVIl; cfr. 
p. CIX) animadverti iusserunt, quaeque ex c.rordio, mcdi) carminr, 
exitu constet, iu Roraanorum clcgis plcrumque quodam raodo statui 



174 

cendum est, cuin eos satis crebro duoruin vel triain di- 
stichorum continuationibus, perraro plurium usos esso vi- 
deamus. 



posse ( — elijini couvciiieiitiuni qiiaiiilam iiluiMum elegiarnm ad siii- 
gulos libros coraponemlos, quorura numerus ad legitimam normam 
exactus impai- essef., 3, 5, 7, observasse Tibullum, (lemonsf,i'arc stu- 
iluit Gruppius 1. adl.; cfi'. p. 213 seq.: « Die ilrei ist die Normalzalil 
fiir eiii symmetrisches Ganze, Eiiileitun;,', Mitte und Scliluss, und diese 
Zalil kann auf jeder Seite um ein odcr /^vei Glieder erweitert wcr- 
deii, je naclulem e. q. s. »; cfr. p. 266; 281 seqq.; 308 seqq.; 374 scqq.: 
ciiius generis artificiosam compositionem maxime in veiiustissimis iliis 
Tibulli elegiis, quae ad Sulpiciae et Cerinthi amores pertinent, admi- 
rari quis poterit: de qua re primus egit idem Griippius 1. adl. p. 27 scqq., 
qui jiiic septem elegias refert — ): sed et hanc legem non csse staliijom 
at.que perpetuam, quam potius in carmina ex libidine et jier vim in- 
ferri qiiam ex iis i)cti saepe ;> viris doctis, rectius fortassc dixcris, et 
eo miiiiis in singulis uniuscuiiisqne carminis ex codem versuum silti 
usqiio resiiondentiiim numero constantibus observari partibus, (irmissi- 
me asscvcro. Quid? quod hiiius artilicii ncc meiitionem ullam fecerunt 
nec siispicioiiem ullam habuerunt veteres graminaUoi ? Nam qiine, an- 
tiquoriim seriptorum locis prolatis, docet Ellisius (iii Aiqiend. Cat. ed., 
Oxon. 1807 * De aequab. luivtit. cann. Cat.), ea neqiic admodiun com- 
perta explorataque suiit ncc certe ad carmen elegiacum aoque referi-i 
possunt, Hac de re nuperrime scripsit En. Woelfflinus, qui ciim maxi- 
mc de elegiae Tib. I, 3 compositione disputasset {.^ur Conqmition dcs 
Titjult, iii Rkein. Mu.s\ XLIX, 2, 1891, p. 271 seqq.), Pindari et Soidio- 
clis fortassc oblitus sic rem concludit: «l']incn Dichter .. dcr einc ahnli- 
che Kunst der Composition bcscsson, Griecheii oder Rbracr, kenne ich 
nicht nnd giebt es wolil niclit», p. 274. Porro hoc fortasse non est 
oinif.teiidiim, oarmina Romanoriini, id quoil secus erat apud Graecos,cuin 
modis musicis coniuncta non fuissc, ncquc etiam eo artilicio recenlioris 
pocsis jiroiirio ac praecipuo ornata, quod nostri appellant rima. Itoiii- 
que ad hanc rem ea faciunt, quac universe de pocsi Horatii lyrica scri- 
psit OccioNius {Le npere di Q. Orazio Flacco m Nuova Antotoijia., Vol. 
30, 1891, p. 432): « oome iii generale gli antichi, cosi anch'egli badb a 
iiiia certa struttiira deH' Ode, senza per altro costringere il pensiero 
iiid siio svolgimento a rcgole lisse : la sua iiorma principale fu Tarn)!.- 
iii.a deirinsicme, a cui lo traeva naturalmente la sorania squisitezza del 
gnsto». Aliud est cnim diccre «um poetischzu verstehen mnss man 
vor Allem logisch versthclnMi » ((jiiod reote praedicat ruiKNius I. adl. 



175 

Etoiiini, ut rein ipsani iminciis (loclaroin, tluonini di- 

stichorum poriodos (vol biniones), ut Tib. I, 9, 31-34: 

— Tunc mihi iurabas nuUius divitis auri 

Pondere, non gommis. vendere velle fidem, 
Non tibi si pretium Canipania terra daretiir, 
Non tibi si Bacchi cura Falernus ager — , 



l». S2; ctV. etiani 0.'RicckiMv. Gcscli. der r6))i. Dicht. cetL II, p. 203 ct 
.lo. VAHLliN. Udicr clrei Elcg. djs Tlb. iii Mo>iaUb. dcr Berl. Akad. 
1878, p. 343), aliud lumc reni sic pcrsequi ct in maius extollcre, ut di- 
sticlia modo expangentcs, moilo immiitantcs:, vcl, quac magno vcrsuum 
numero intei' sc distant, ca logicc, ut volunt, coniungcntcs noniiulli 
tales elcgiarum tiguras nonnumquam statuercnt, qualcs non illas 
quidem a poetis ipsis protectas, scd in opinionibus positas ct ex li- 
bidinc factas rectius plcrumque dixeris. Dc compositionc stroi>liica , 
quam dicunt, et cougruentia aequalitatcqae elcgiac Latinac, alii ali- 
tcr apad aliosque poctas elcgiacos rem pertractautcs, disputarunt, 
praetcr eos quos modo nominavi, Hertzberg. 1. adl. I. 11 c. V \\. 79 
seqq.; K. Muellenhoff. Ueher den Bau der Elegieen des Properz in Kiel. 
alhj. Monatsschr. 1851, p. 186 seqq.; Id. Ilo-mes XIII (1878), p. 423 seqq., 
Corncliaeleuie « regina clegiaram»; Luc. Mueller. Be Ocid. Amornni 
Ubris in Phil. X/(l856), p. 78 (Ovid. Am. I, 6); Id. Zar Crif. des ersf. 
Tli. der Ocid. Dichf. in Rhei>/. Mus. XVIII (1803), p. 85 scq.; 0. Korn. 
Zu TibuU (1,6) in Rhein. Mus. XIX (1801), p. 497 scq<i.; \o.lhi rod. arch. 
carm. TibuU. ibid. XX (1865), p. 167 seqq.; Id. De carm. Ovid. e.v P. 
dator. compo^. stroph. ib. XXII (1807), p. 201 seqq ; Frid. Ritschl. 
Ucfnr TibulVs vierte Ele-j. des erst. Buchs, in Opp. III, p. 610 sciiri.; 
inaxime iiule a p. 629 (aus den Ber. dcr phil.-hist. Ct. der k. siichs. 
Ges. der Wiss. [Vol. XVIII, 1860, p. 50 se(iq.]); Ern. Rautencerg. Dc 
arte conpos. qu.ae est in Ocid. Arnoribus. Vrat. 1808; 0. Drenckhahn. 
Die sfroph. Comp. im 3 B. d. Prop. in Zeifschr. f. Gymnasialw. XXII 
(1868), p. 177 seqq.; 257 seqq ; Id. Die stropli. Comp. im 4 B. d. Proji. 
Stendal, 1868; Chr. Luetjoha.nn. ConDuent. Prop. Kiel, 1869, c. Ill, p. 57 
seqq.; ?Ierm. Groth. Quaest. Tibulf.Ua]. Sax. 1872, p. 9 seqq.; P. Weiden- 
bach. De Caf. Caltim. imit. Lips. 1873, p. 36 seqq.; H. Fritzsghe. Quacsf. 
Tibulf. Halle, 1875; Bern. Linke. Tibullus quantuin i)bpoes.clej.profecerif 
compa)yUo Caf. Liickau, 1877, p. 18 seq. ; K. Riemann. De co)nposifioiie 
st)y)ph. ca)'}n. Tibull. Coburg, 1878; Rob. Scharf. Quacst. Pi-op. Hai. 
Sax. 1881, p. 61 seqq. (de 1. V clcgg. compos.). 



176 

repperi apud Tibull.im 08 (1. I: 41; 1. II : 24; 1. IV: 3), 
apud Propertium 221 (1. I: 43; 1. II: 15; 1. III: 54; 
1. IV: 52; I. V:57), apud Ovidium 90 (1. 1 : 25 ; 1. 11: 29; 
1. 111: 3G). 

Trium autem distichorum inter se arcte coniunctorum, 
ut Ovid. 111, 12, 35-40: 

— Protea quid roferam, ThebanaquG semina dentes, 
(^ui vomerent flammas ore, fuisse boves, 

Flere genis electra tuas, auriga, sorores, 

Quaeque rates fuerint, nunc mnris e.sse deas, 

Aversumque diem monsis furialibus Atrei, 
Duraque percussam saxa secuta lyram? — , 

luci sunt apud Tibullum 25 (1. I: 14; 1. 11: 10; 1. IV: 1), 
apud Propertium 66 (1. 1: 18; 1. II: 7; 1. 111: 16; 1. IV: 
13; I. V: 12), apud Ovidium 13(1.1: 1 ; 1. 11 : 5; 1.111:7). 
Praetcrea quattuor distichorum comprehensiones (vel 
quaterniones) non plures sunt quam 4 apud Tibullum 
(1. I: 3; 1. II: 1), et 8 apud Ovidium (l. I: 3: 1. II: 
5), quinque auteni distichorum non plurcs quam 1 apud 
TibuUum (I, 7, 33-42) et I apud Ovidium (11, 13, 7-16), 
cnm contra apud Propertium prioris generis numcrus sit 
23 (1. 1: 7; I, 11: 2; 1. 111: 2; I. IV: 8; 1. V: 4), poste- 
rioris 13 (1. I: 4; 1. II: 2; 1. 111: 3; 1. IV: 4 % 



') Iii lihi'0 V cum (liioriim (listirliorum comploxioiios nnilto itiures 
siiit (|iiam roliquac, tiim otium nullum oll'oiulimu.s disticlioinim circiii- 
tiim, (|ni (iu;it(,uor dislicliis maior sit: (juod ost otiam, inviotor alin, ma- 
ioi'is Iianuu ologianim (piom rorKiuorum lihrorum oleg-antiao pracstaii- 
tiaofiiic iiidiciuii). Qiiodrca optimo riuidom iuro scfipsit TKUFFiiLius, 
CcscIucJUc cott. 1). 550, A. 4: «Das liiiUto Buch \vii'd durch soiiie 
{Ti'('»szoro Stron.irc im Metrischcii ais das spatcsto orwiesen»: 
(lo (|iia ro ctV. otiam, praotcr C. KrRCHNEiiUM, ibi laiidatum, Rob. Scuarf. 
Qiidcst. Proi>. llal. Sa\. 1881, p, 71, qiii Lachmanni, IIkutzdkro'!, 



177 

Sed hac quocjue in rc Proportius Tibullo ct Ovidio 
inferior esse vjdetur, quod, (|uo erat nonnumquam elatiore 
tamquam spiritu atquc orc maiora fortassc sonaturo (juam 
mos et natura ipsa carminis clegiaci fcrebat ^\ longiori- 
bus quam quattuor et quinque distichorum complexionibus 
utitur intcrdum, ut sex distichorum: II, 1, 5-16, se- 
ptem: 11,3,9-22; IV, 2, 1-14; IV, 11,23-36, novera: 
IV, 22, 1-18, atque adeo duodecim: V^, 4, 23-46; 
quod ne CatuUus quidem umquam facere ausus est, apud 
quem maximam distichorum continuationcm carm. LXVI, 
(in qua tamen etiam alia notanda ac reprehendenda esse, 
supra dixi) ex septem distichis (vv. 1-14) constare vidimus. 

Etiam satis crebro, idque sane longe saepius tit quam 
apud Tibullum et Ovidium, Propertius in pluribus disti- 
chis continuandis aut intcrpositiones vel interclusiones, quas 
Graeci -'y.^jivhi^iiz vocant, usurpat aut sententiam tum a 
pentametro, vel ctiam a medio pentametro, unius aliusvc 
distichi orditur, tum in hcxametro, vel ctiam in medio hc- 
xametro, scntentiam in uno aliove superiore disticho in- 
cohatam concludit; quod patet a carminis elegiaci natura 
pauUulum esse alienum, cum in extremo quoque penta- 
metro et numerum, qucm ad finem quasi detluerc dixeris, 
sedari ct totam scntentiara vcl totius sententiac partem 



Heimreichii contrariis sententiis iure qnidem suo aclversatur. Cfi', ctiam 
Luc. MuELLER. ]. adl. Rei nietr. sutmn. cett p. 27, n. 4. 

') Cfi'. quac ipse de Gallimacho dixit II, 1,39 seq.: «Scd nequc riile- 
gracos lovis Enceladique tumultus — Intonct angusto pectorc Cal- 
limachus» et III, 32,32 : «Et noii inflati somnia Callimachi», ubi par- 
ticulam negantem r.d biflati pcrtincre, nou vero ad verbum imitcre, 
quod supra cst, esse referendam (ut in non inflati Xstot»];, quam di- 
cunt Graeci, latcat et verba haec signiflcent aclmodum exilis), ipse cre- 
didcrim. Cfr. Hekbzbekg. I. adl. p. 195. 

12 



178 

minorenj eamque intcgram absolvi terminarique oportere, 
supra demonstraverim. Cum enim et Tibullus et Ovidius 
perraro in distichorum periodis continuationi sermonis me- 
dium aliquid intcrponant, quorum prior verborum inter- 
clusionibus utatur quinquies, aller ter^\ Propertius 
huius generis interpositiones usurpat undevicies ^', 
idque etiam, qiiod sanc minus est ferendum, bis nonnum- 
quam in uno codemque distichorum circuitu, ut 11, 3,9-22 
(vv. 10-12 ct v. IG) ct IV, 0,67-74^) (w. 69-70 et 
V. 71 - in mcd. hexam.). Praetorea cum Tibullus et Ovi- 
dius admodum raro sententiam aut a pentametro inci- 
piant aut hcxametro finiant ( — horum locorum testimo- 
nia non plura sunt qiiam duo apiid Tibulliim et novem 
apud Ovidium ^'), Propertium hac quoque in re, si eum 



') W est apiiil Ovidinm: H, 13,12-14; 18,20; III, 5,28, apud Tibiil- 
lum : I, 3,27 (indo a med. hexam.) - 28; 8,28; II, 5,23-38; 71-78 (ex traie- 
ctione Muelleriana); C,26. Sed id non est inlitiandura, in Til)ulli elegia 
quinta libri II verbis interpositis inde a versu 23 usque ad versum 38 
et paullo infra inde a v. 71 usque ad v. 78 oranium longissimas digrcs- 
siones efTici, quae cum a carmine elegiaco, tum a natura itisa orationis 
Tibulliaiiac, quae sit simplex, subtilis, inairectata, abhorrere videantur: 
scd aut dicendura, hoc carraon iu iis esse ponendum, quibus extreraa 
manus non accesserit (ut ipse cum Gruppio 1. adl. p. 80 seqq. crodi- 
dorira) aut Dissenii iudicio standum putantis, «haec ad imitationom 
subliraitatis lyricae facta vidori ; maioris onim sj^iritiis visas ot digros- 
sionos mythicas quales Pindaricas, et hoc parcnthescos genus interru[)to 
cursu orationis> (I. adl. in Commeni., p. 271). 

') Prop. I, 16,11-12; 17,16; 22,6-8; II, 3,10-12; 16; lll, 3,22; 13,16; 
19,13; 27,4; IV, 6,69-70; 71 (Muell., in mcd. hexara.); 10,40; 14,34; V, 
1, 90; 122; 4, 73 (indc a niod. hox.)-74; 5,42; 6,28; 8,6. 

') In editiono Muelleriana, qua mc uti supra dixi, vcrsus 25-28 
liuc sunt translata. 

«) ApudOvidium: 1,8,110; 10,7; II, 13,15; 21; 15,3; 16,29; III, 13,17; 
14,45; 15,3; ai-ud TibuIIum: 11, 3,50; 5,117. 



170 

cuin ooteris comparaveris, modum paulhnn oxcessisse dixo- 
ris, (|ui talom licentiam tricios sihi sumpsorit ^\ 

(}uid plura? cum apud Tibullum et Ovidium singula 
disticha mora quadam graviter distinguantur ac tiini solum 
minus lorti atquo etiam admodum debili interpunctionc 
notontur, cum plura disticLa, tamquam singularia membra 
omnibus suis partibus perfocta atquo oxpleta, iii unum 
(juasi corpus maiore minoreve versuum an.bitu redij:un- 
tur ^\ Propertius non solum saopius quam ceteri disticha 
loniter iuterpungit "', sed otiam vocabula iijterdum vel 



') Scptios in 1. I (4,27; 8»,44 seq.; 9,29; 11,5; 19,23; 20,47; 22,6), 
quator iii 1. II (3,10; 7,3; 8^35; 9,27), quinquies in 1. III, (3,14; 
12,31; 13,17; 19,14 seq.; 31,19), octies in 1. IV (6,53; 59; 71 (M.); 8,3; 
10,35; 49; 11,13; 2i), sexies in 1. V (2,63; 0,39; 7,53: 8,09; 9,13; 
10,41). 

-) Lygdami et Neaerac elegias a Tibullo abiudicandas esse, ex hoc 
quoque, praeter alia, efflcitur, quod versus 111,3,1-10 et praecipue 4,51-60 
(cfr. maxime v. 51 cum v. 57) tam lon^^a oadomque tam laxa compo- 
sitiono inter sc cohaerent, ut aliquid simile tVustra requiras in germa- 
nis Tiljulli elegiis. 

') In ipsis plurium distichorum complexiouibus interpunctiones plus 
aut minus graves essc dicendum est, prout arctius aut laxius disticha 
inter se coniungi videntur: quae res ut subtili exactoque iudicio sta- 
tuatur ac certa haboatur, non scm])er iieri potcst, cum saepc magis 
in uuiuscuiusque opinione quam in natui'a rorum posita sit. Namque, 
ut unus alterve locus exempli causa ponatur, iu tali disticliorum com- 
ploxione (Tib. I, 8,19-22): 

— Cantus viciais frugos traducit ab agris, 

Cantus et iratae detinet anguis iter, 
Cantus et e ourru Lunam deducere temptat, 
Et faceret, si non aera repulsa sonent — , 

interpunctionem inter utrumque distichon, cum utrique" suum sit vcr- 
bum, graviorom esse ipse statuo quam in eadem elegia (vv. 9-12) 

— Quid tibi uunc molles prodest coluisse capillos 

Saepeque mutatas disposuisse comas, 
Quid fuco splendente genas ornare ,quid ungues 
Artiflcis docta subsecuisse nianu? — , 



180 

asperius quam CatuUus sic tlistrahit, ut verba sua natura 
aut positione coniunctissima unius coli non in uno disticbo, 
sed in versibus duorum distichorum aut subscquentibus aut 
etiam non subsequentibus tamquam disiecta raembra rc- 
periantur. Cuius generis loci omnium insolentissimi hi sunt: 

I, 11,1-6: Ecquid te mediis cessantem, Cynthia, Bais, 

Qua iacet Herculeis semita littoribus, 
Et modo te Protei mirantcm subdita regno 

Proxima Misenis aequora nobilibus 
Nosi)'i cura subit memores a ducere noctes ? 

Ecquis in extremo restat amore locus? 
IV, 14, 31-35: Ac veluti, magnos cum pouuut aequora motus, 

Eurus ubi adverso desinit ire Noto, 
Littore si tacito sonitus rarescit luirenae, 

6Vc (cadit infloxo lapsa puella genu) 
Se7'a, tamen pietas : e. q. s. 



ubi vcrbum prodest, .'ul quod omuia illa verba iuliuita pertiueut, utri- 
qiie (listicho eommuue est. lu priore j,'enere cfr. etiam Tib. I, 1,29-32 
(=11-14 M.) cett.; Prop. I[, 1,59-64 cett.; Ovid. 1,9,9-14 cett.; ad po- 
sterius autem ipse rettulerira, practer locos eos, iuquibus pluribus di- 
sticliis verbum aliquod commuuc est, eas omues disticliorum coutiuua- 
tioues, quarum cola ratioue aliqua grammatica iuter se colligautur (vel- 
uti cum enuntiato alicui prioris vel primi ordiuis alia enuutiata or- 
dinis inferioris [secuudi, tertii cett.] subsuut, aut cum in utroque euun- 
tiato vel in omnibus euuutiatis ca est paritas partium, ut sententiae 
intcr se arctissime cone\.ac eodem teuoi'e progrediantur). Quae cum 
exposuerim, prioris generis interpuiictiones, ue quid medium inter va- 
lidam interpunctionem et debilem statuatur, in gravium numerum rc- 
fereiidas esse ceuseo, postcrioris in levium. Itaque cum interpunctiouum 
levium uumcrus sit apud Tibuilum 63 (1. 1: 34; I. ]I:25;1. IV: 4), id est 
in centenisdistichis9,12%, apud Ovidium 114(1. I:27;].II: 47; l.Iil: 40), 
id est iu ceutenis disticliis 9,29"!';,, f^iuul Propertium 454 (1. 1: 98; 1. II: 
42; 1. ]]]: 85; 1. IV: 146; ]. V: 83), id est in ceutenis disticliis 22,64%, 
sequitur, ut intcrpuuctioncs graves iu centenis distichis sint apud Ti- 
IjuUum 90,887,,, apud Ovidiura 90,71%,, opud Propertium 77,367,,. ludc 
cum persi)iciatur, (luam siut liac in re vicini atqiic liiiitimi TiltuUus 
et Ovidius, ellicitur etiam, quautopere ab liorum uorma dellectat Pro- 
pertius. 



181 
V, 8, 3-7: Lanuvium annnsi vetus est tutela draconis, 

Hic ubi tani rarao non perit hora morae, 
Qua sacer abripitur caeco descensus hiatu, 

Qua penctrat (virgo, tale itcr omne cave) 
leiuni serpentis honos, e. q. s. 
V, S, G7-G0: Atque ubi iam nostris lassavit brachia plagis, 
Ltjgdanius ad plutei fulcra sinistra latens 
Eruitur, e. q. s. 
V, 10, 39-41 : Claudius Rridanum traieclos arcuit hostes, 
Belgica cui vasti parraa relata ducis 
Virdomari, e. q. s. 

Cfr. efiam 1, 3, 13-15; 31-33 ^ 20, 7-11 ; IV, 2, 1-4; 

10, 39-11; V, 1, 09-102; 3, G7-G9; G, 27-29. Loci 
vcro apud eundom I, 4, 25-27 et 1, 20, 25-27, iitrum 
huc sint rcfercndi necne, dubius sum, cura in priore ver- 
ba hexametri Praecipiie nostro (v. 27) non ita cum pen- 
tamctro superiore (v. 2G) cohaerere videantur, ut unum 
quiddam inde tieri dicas, in posteriore autem etsi subic- 
ctum Ilunc duo sectatl fvatres (v. 25) cum verbo imta- 
hant hexamctri insequentis (v. 27) in disticho altcro gram- 
raatice coniungitur, tamcn rcctius fortasse dici potest, in 
participio sectati vira latere modi fiuiti, tamquara sit cmn 
sectati essent: ut non intcrpnnctionom nullam, sed levem 
statuondam esso potius vidcatur. Apnd Tibullura ne unura 
quidem omissae intcrpunctionis exeraplum est: nani verba 

11, 5,117 Ipse gerens lauros iis, quac superiora sunt, levi- 
ter apponuntnr et hic quoque verba sic intellegi possunt: 
cvjii ipsc geram lauros ; at contra apud Ovidiura in Amo- 
rnni libris nnus certus, mea quidera sententia, locus est 
habendus, in quo nulla distichorum interpnnctio statuenda 



182 

est: 111, G, 39-41 : 

— llle fluens dives septena per ostia Nilus, 

Qui patriam tantae tam bene celat aquae, 
Fertur in e. q. s. — , 

nam subiectura quod est Nilus, etiamsi jluens interpreteris 
perinde ac sit qiii fluit, non ad secundarium enuntiatum, 
sed ad primarium necesse est pertinere. Cetera II, G, 
17-19, 111, G, 13-15, III, 15, 11-13, in eos locos, qui 
debili interpunctione notantur, rectius fortasse rettuleris, 
cum in" primo atque altero verba distichorum postcriorura 
iiuvat et opto) in prioribus quoque audiri dixeris, in tertio 
vero subiectura, quod cst aliqiiis spectans (v. 11), ita ex- 
plicari atque intellegi potest: cum aliquis spectet: adeo ut 
subiectura verbi dicet (v. 13) ex superiore disticho dedu- 
catur ac suppleatur. 

Quae modo adnotavi, in quibus raaxiraeque in disticho 
concludendo Propertiura a Tibullo et Ovidio nonnihil dii'- 
ferre patet, haec ab Alexandrinorum imitatione, quorum 
proprie studiosus fuit « Roraanus Callimachus », repetenda 
esse videntur ^': monendura est enim, in iilos atquc in 



') Quoil tledita opera fecisse Propcvtiiini, vel ex eo colligitup, quod 
maxime insolitae ac rairae distichorum coniunctiones in libro V reperiun- 
t.ui*, qui tamen et arto compositionis et ele<?antia cetcris antccellit. 

Hisvero, quas raodo cxposui,aliisquc rationibus ductus, optime iudi- 
casse HuLTGRENUM 1. adl. Observntioncs cett. I, p. 24 et Stampinium 1. 
adl. La Poesia Romana cett. p. 29 opinor, Propertiam cum aetate Tibullo, 
tum arte raetrica Catullo successisse: quod dc prioribus raaxime tribus 
libris cogitandum est; cfr. Luc Muell. 1. adl. Rei mctr. summ. cett. 
p. 11. Universi autem carminis elcsiaci palraam TibuUo esse deferendam, 
cquidem adsenti(U' Quintiiiano, proprie vero in distiohorum arte eondiMidi 
jirimas essc concedcndas Oviilio, ([uis ne^avcM"it? I^ritur etsi non itaulhiin 
intcrcst iiit.M' priores ac postcMMorcs l'roperlii libros et alia etiam in 



183 

universos pootas Graeconun elegiacos « noa cadere (iit 
verbis ipsis Theod. Bergkii, Poett. hjr. Graec. ed. IV, 
Vol. II, Lips. 1882, p. 390, utar) putidam diligen- 
t i a m, (|uam Romani scdulo scctentur » . Qnod vero Bergkius 
putidam diUgentiam appellat artificiosam illam compo- 
sitionem singulos pentametros constanti fere interpunctio- 
ne notandi ^^ neque sententiam a mediis pentametris in- 
cohandi, eum naturam distichi elegiaci penitus non per- 
spexisse aut anirao comprehendisse, manifestum est. Quanto 
rectius Gruppius I. adl. p. 15: « Die griechischen Elegiker 
haben... noch nicht so regclmassig nach jedem Distichon 
einc Interpunction und einen Abschluss des Sinnes ^' ; 
dies aber wird nun eben bei Tibull allerdings die Rogel, 
und hiemit erst hebt die feinero Gliederung innerhalb des 
kleinen Versganzen an. Jedes Distichon ist eine Darstellung 
lur sich, eine Situation, deren sich aber mehrere zu einem 



TihiiUi ct Ovidii elegiis proprio animadverti possuiif, tameii universe 
verissimum esso Luc. Muelleki iudicium pufco (— Gebhardium 1. adl. 
De Tib. cett. p. 32 adii. 21 ei obloqnentem niliii moror) dicentis, d. r. 
m. p. 91, disticliorum artem incoliasse post Catullum Propertium, pro- 
movisse Tibullum, Ovidium dcnique talem porfocisse, non ut iucundius 
cogitari possit singulis. Etiam cfr. Vell. Paterc. II, 36,3: «Tibullusque 
et Naso, pevfectissiini in forma operis svit. 

') Hac in re disticlion Romanorura olc.uriacum nonne cum liixura illa 
metrica, quam nostrates vocant tcrziiui, qualem certe plorumque con- 
diilit Aliglierius, comparationem aliquam linbere videtur? Nonno liuius 
stro[)liao tortius quisquo vorsus numquam fere in cxitu non inter- 
pungitur et sententiara concludit? En; Latinis jrrammaticis primnm 
Bedam optimara lianc disticlii finiendi normam in poetarum elegiaco- 
rum princii>um carminibus repperisso atquo aperto indicasse, supra 
dixi (p. 20 seq.). Ex; recentioribus autera viris doctis primus, quod sciam, 
id animadvertifc ac broviter tetigit Hermannus I. adj. FJementa cett. 
p. 359 extr. 

■) Cfr. liUBE.VDEY. 1. adl. Dic Syinmetric cett. p. 4 seqq. 



184 

grussern gleichartigon Bilde ziisammensetzen » ! Cfr. etiam 
p. 14 extr. 

Quin etiam eo progreflior iit contcndam, hanc maximc 
ob causam, ut aha ^' omittam, quod.Romani in carminc ele- 
giaco condendo sic versati sunt, ut singula disticha, cum 
haec pcr se considerarentur, una osscnt atque absohata, 
et rursus inter sc artificiosa quadam eximiaque composi- 
tione conecterentur, ut hinc unum ox vario et varium ox 
uno exsisteret, eos carrainis elegiaci palmam Graecis prae- 
ripuisse, quippe qui huius carminis naturam forma ipsa et 
compositione distichorum verius atijuc vahdius expresserint. 

VIII. 

Pauca nunc addam quae maxime spectant ad elisio- 
nes verborura, quae ct in prioribus pcntametrorum ordini- 
bus et in posterioribus fiunt : quae tamen maximam par- 
tem lenissimae sunt. 

Pentametri enim numerum, quem versum ad distichi 
finem tamquam properare et ut stropham sic plerumque 
sentcntiam concludcrc diximus, in extrcma praecipue parto 
pluribus vel duris elisionibus impediri ac retardari minime 
oportcro, et per se patet et id quam sedulo poctae elcgiaci 
principcs caverint, numeri ipsi declarant '"*. Cum enim Ti- 



^) Huc refero praecipac concinnas illas atque artis plenas substan- 
tivorum adiectivorumquc concxioncs, dc quibus supra disputavi. 

2) De praeccptis, quae sunt dc elisione, cum apud univcrsos poctas, 
tum ctiam apud elegincos, multa univci'se trndiderunt rei metricne 
scriptorcs, veluti Luc. Muklleuus, Christius, ZAMnALDius, nlii, ut eos 
praetercam, qui singulos elcfriac Latinae auctores jicrsecuti sunt; clr. 
prnetcrea quac Luc Muellerus de linc rc docuit in Cnt. Tib. Prop. edit. 
(Cat. praef. p. LXXV scqq.; Tib. iiraef. p. XXX seq.; I'rop. praef. p. XLIX 
seq.) et in Jalrrr. f. PJtiln/.LWY, ]^, 4>^\ soqq (Ucbcr die Elix. rnn Endc 



185 
bulli disticha, quae singiliatiiii porvestiganda suscepi, siut 
091, Propertii 2005, Ovidii 1227, verLa pentametrorum 
quaui saepe et quibus locis elidantur (aut somel in uno 
pentametro, quod fere fit, aut bis, quod rarius invonitur) 
ex iis quae sequuntur apparebit. Namque in priore hemisti- 
ciiio elisio fit apud Tibulium septuagies ter(l. 1:41; 
1. II: 10; 1. IV: 13), ut iri cGntenis versibus pentaraetris 
ratio lere sit 10,5GVo; apud Propertium trecenties 
vicies sexies (1. I: 41 ; 1. II: 36; 1. III : 83; 1. IV: 
85; 1. V: 81), ut ratio fere sit 16,2GVo; apud Ovidium 
nonagies semel (1. I: 20; 1. II: 36; 1. III: 35), ut 
sit ratio fere 7,42 Vo- I" posteriore autem hemistichio eli- 
siones, id quod facile intellegitur, multo rariores sunt : 
apud enim Tibullura inveuiuntur decies (1. I: 5; I. II: 
4; 1. IV: 1), ut in centenis versibus pentametris ratio 
fere sit l,45Vo; apud Propertium centies bis (l. I: 
11; 1. II: 11; 1. 111: 31 ; 1. IV: 35; 1. V; 14), ut sit ra- 
tio fere 5,09 Vo; apud Ovidiura duodetricies (1. I: 8; 
1. II: 12; 1. III: 8),^ut ratio fere sit 2,28 y^. 

Qua in re quoque a Tibulli et Ovidli arte pauliulum 
recedere Propertium, liquet, qui etiam quadam nonnumquam 
elisionum libertate atque asperitate ab iis distat (cfr. Muell. 
1. adl. Prop. praef. p. XLIX seq.). Ut enim tantummodo 
de posteriore pentametri parte dicam, cum a Tibullo et 
Ovidio numquam syllaba in litteram m excidens vocali 
subsequenti elidatur ^\ apud Propertium hoc fit quater 



des lat. Hex.); etiam lo. Draheim. I. adl. Herm. XIV, p. 253 scqq.; 
Engbers. 1. adl. Be meiricis cett., p. 12 seqq. 

1) Uno excepto loco apnd Ovidium (II, 0, 26 malumst), qui tameu 
noa magnam habet offensiouem, cum syllaba tim cum voce enclitica 
est in extrema pcntametri parte collidatur eamque ob rem in est aphae- 
resi locus sit. 



186 

clecios (I, 10, 16; III, 15, 3G: 19,24; 30, 32; 32,8: 
IV, 1,58; G, 12; 34; 7,22; 14,40; 22, J2; V, 1,30; 
7, 48; 8, 70): quiljus tamen in locis encliticum est in extre- 
ma versus parte quater cliditur. 

Duplices vero elisiones in singulis pentametris (tripli- 
ces enim nusquam invoniuntur in optimis elegorum scri- 
ptoribus), quae aut in syllalDa littera m conclusa ct in 
vocali aut in binis vocalibus fiunt, repperi apud Tibullum 
tr6s (I, 8, 76; II, 6,6; IV, 13, 16), apud Ovidium toti- 
dem (11,9,26; 10,2; III, 6,80),cum apud Propertium hic 
usus paullo latius pateat : sunt enim elisiones duplices 
apud eum triginta (II, 1, 18; 3,36; 5, 16 ; 20; 8', 38; 
9,36; III, 3,10; 10,8; 12,24; 19,24; 20, 10; 46; 
23, 12; 28, 20; IV, 3, 10; 6, 12; 7, 40; 8, 32; 13, 30; 
14,42; 15, 14; 21,26; 30; 23,24; V, 1, 14; 36; 7, 36; 
48; 9, 38; 54): quarum cum plures in utroque hemistichio 
distributae sint, nonnullae tamen in uno hemistichio rc- 
periuntur, ot semel etiam in posteriore, IV, 6, 12. Sed 
monendum, permultas huius generis elisionum fieri apud 
elegiacos encliticls est, es cum aliis locis, tum in medio vel 
extremo pentametro collocatis: quibus in sedibus, maxime- 
que in postrema, in qua sententia plerumque concluditur, 
multo saepius et commodius quam in ceteris haec enclitica 
per aphaeresim eliduntur. 

Quod si quaerimus, quibus maxime in locis elisio ef- 
ficiatur, id quae sequuntur declarant. 

Trium enim poetarum elegiacorum principum apud nul- 
lum fit elisio in primi pedis arsi ; 
in thesi vero prinii pedis fit d u o d e v i c i e s apud Tibullum 

(1. 1: 9; 1. II: 5 ; I. IV: 4), ccn ti es sc p tic s dccies 

apud Propertium (I. I: 18; I. II: 14; I. lll : 29; 



187 
1. IV: 29; 1. V-: 27), tricies tor apiul Ovidiiini 
(I. I: S; 1. II: 12; 1. III: 13); 
iu arsi pedis alterias qiiadragies quater apud Ti- 
buUura (1.1:21; 1. II: 12; 1. IV: 8), ccn ties n o- 
nagies apud Propertium (l.I: 22; l.II: 23; 1. III: 
45; 1. IV: 52; 1. V: 48), tricies quater apud 
Ovidium (1. I: 7; 1. II: 12; 1. III: 15); 
in thesi pedis alterius quinquies apud ribullum (1. I: 
4;]. IV: 1), quater decies apud Propertium (l.I: 1; 
1. II: 2; 1. III: 4; 1. IV : 2; 1. V: 5), ter decies 
apud Ovidium (1. I: 3; 1. II: 5; I. III: 5); 
in arsi pedis quarti (h. e. in capite hemistichii posterioris) 
semel apud TibuUum (I, 4, 5G), semel apud Pro- 
pertium (III, G, 10), numquam apud Ovidium ; 
in thesi pedis quarti ter apud Tibullum (1. 1 : 1; 1. II: 
2), quinquagies ter apud Propertium (1. I: G; 
1. II: 7; 1. III: 13; 1. IV: 19; I. V: 8), quinquios 
apud Ovidium (1. I: 2; 1. II: 2; 1. III: 1); 
in atsi pedis quinti apud TibuUum numquam,apud Pro- 
pertium quater decies (l. III: 5 ; 1. IV : 4 ; 1. V : 
5), apud Ovidium ter (II, 19, 48; III, 6, 4G ; 13, 10); 
denique, id quod nusquam invenitur apud Albium et Na- 
sonem, duo elisionis loci reperiuntur in pedis quinti thesi 
apud Sextum (IV, 3,14; 10,22). 

Reliqua synaloephes vel synecphoneseos documenta ad 
unum omnia ad verbum encliticum est (es) in ultima utri- 
usque hemistichii parte coUocatum pertinent, quod tum 
littera m, tum, quod fit saepius, vocali superiore per aphae- 
resim eliditur. Quod vero tam saepe encliticum est [es) et 
in prioris et in posterioris ordinis exitu (id est, in arsi ter- 
tia et sexta pedum catalecticorum) elisuai invenitur, aliud 



188 

hoc est argumentuni, ut raihi videtur, quo probatur, po- 
sterius hemistichiuui liac quoquc in re priori responderc: 
ut recte doccatur, pcntametrum ex binis hexametri semi- 
quinariis oriri atque constare. 

Etiam Propertius, id quod fugerunt Tibullus et Ovi- 
dius, Gatullum imitatus non dubitavit elisionem inter utrum- 
que hemistichium, hoc est post incisionem pentametri, ad- 
mittere; quod bis fit apud eum, I, 5,32: «Quaerere: non 
impune illa rogata vcnit» (cfr. supra p. 33) etlV, 22, 10: 
« Ilerculis Antaeique Ilesperidumque clioros » , dammodo ne 
hoc loco encliticum qiie monosyllabum per se stans haben- 
dum eamque ob rem ab Antaei dividendum esse dixeris. 

Sed maioris sane momenti id esse videtur quod, ut 
vulgo traditum est, scripsit Propertius, II, 8,8: «Vin- 
ceris aut vincis, haec in amore rotast». Qui locus cum 
eiusmodi sit, ut huic nusquam consimilis ne in Catulli 
quidem carminibus metro elegiaco conscriptis rcperiatur *> 



') Hac liceutia qui usus sit, neminem invonio praeter primum Mar- 
tialem (nam Domitii Marsi epigramma, de quo mox infra dicara, non 
curo), qui et aetate posterior et poeta epigrammaticus cst: cfr. IX, 

101.4 clomuit et XIV^ 77, 2 plor(ib(7.t: quibus tameu in locis syllabas 
postremas it et at morc veterum, non vero caesurae vi, productas esso, 
roctius fortasse dixeris; cfr. Zambald. I. adl. Metrica cett. p. 154 soq. 
et CoRSSEN. Aussprache cett. II, p. 493 seq. Ludovicus autem Fried- 
LAENDERUS iu Mart. edit Leipz. 1886, II, p. 316, in priore loco syllabae it 
productae lianc esse causam putat, quod duae syllabae breves ante sint, 
in posteriore autem suspicatur, id quod etiam nonnulli libri manu 
scripti babent, legendum esso plorabas; cfr. praeterea quae de vocalis 
a productione («Dives Caesarea e. q. s.») disputat ad Sp. (Epigr. lib.) 
28,10 (I, p. 159). In locis vero iis, quos ex Anth. Lat. ed. Burm.-Mey. 

123.5 ct 821,15 [rcctius 16] adfert Luc. Muellerus, d. r. m. p. 332, 
(cfr. Fraf/m. poett. Latf. cett. ed B. p. 346, num. 1; v. 6 [Domitii Marsi 
cpigr.] ct Antlc. Lat. ed. II. num. 463, v. 10), syllabam if (in (lcpnsuif 
[al. posuif'] et rapuit) eadem causa longam osse contondo, quam modo 
exposui. 



189 

(cfr. supra j), 31), rnagnarn scinper milii attulit dubita- 
tionem. Quid si locum illum csso corruptum suspioamur? 
Nonnc contendi potest aliquid excidisse, ut praopositioncm 
nam, antc haec'^. ^' huiusmodi onim clisionis aiiud est etiam 
documentum et apud eundem Propertium, III, G,10, et 
apud Tibullum, I, 4,5G, Quae elisio si duriuscula, ut est ro 
vera, videtur, num prorsus inoptura videatur, si facilliraa ac 
lonissima litterarum mutatione haec ex voce quae sit sic 
(antiq. seic ; cfr. Georges, Lex. der lat. Worif. Leipz. 1890, 
col. G37) ortum esse putemus? ^^ Quod profecto non sino 
aliqua dubitatione conicio, cum meae opinioni comraunis 
oranium codicum consensus refragetur. Quod si locum sa- 
num esse dixerimus, nihil aliud est reliquum (namque lianc 
licentiam, cuius unum sit exeraplum in poetarum Roma- 
norum clegis, Propertium sibi dedisso omnino ncf^o) ''\ ut 
statuamus, in verbo vincis syllabam postremam natura 



') Coniuncfcionera nam in iis monosyll.abis esse nnmerandam, qnac 
clisioni vel, ut ait ipse, synizcsi apta potissimum invencrit, dooet Luc, 
MuELLRRUS, d. r. m. p, 283. 

*) Eodem iure Heinsius (non vero Heynius, ut perperam scripsifc 
Luc. MuELLERUS Tib, praef. p. XXIII: nam Heynius liauc coniccturani 
non primus protulit, sed quae anfcc conieccrat Heinsius quamquam in 
Tibullum suum non recepifc, tamen non improbavit) ad Tib. II, 4,38 
Fecit nt infam/s Jdc deus essct Axior, pro liic, quod cxhibent codices, 
scripsit sic, qua mutationc et metrum ct vcrba restituta esse, rectc di- 
cit HuBENDEYUS I. adl- Quacst. TUndl. p. 23; itcmquc Theod. Korschius 
in RliriiK Mus. XLI (1886) - MetriscJtes m Martial, p. 155 scqq, — , su- 
spicatur p. 157, in Mart. XIV, 77,2 Lesbia ploraJjat, liic liabitaro potesl 
le.i,'cndum essc sic pro co quod cst hic. 

'■') Hanc «productionem brevis linalis caesurae lep:itimaG iurc fa- 
ctara», Luc. Muellero, Prop. pracf. p. LI, minime adstipulandum esse 
censoo, cum non de mctro heroico vel dc aliis vcrsuum generibus, quo- 
rura multa adferri possunt eius generis exempla, sed de metro ele- 
giaco agatur. 



190 

ipsa hoc loco longarn esse vGtcros imitatam voluisse Sex- 
tum, cum antiquitus syllabam /5 {iicj in verbis tempora- 
libus produci solero, et rei metricae scriptores docent et 
multa poetarum exempla declarant (.cfr. Zambald. 1. adl. 
Metrica cett. p. 155 seq.). 

Cum alia omittam quae in poetarum elegiacorum priu- 
cipum distichis aliquam oflTensionem habere videntur (ut 
exempla vel hiatus in hexamctro admissi apud Tibullum, 
I, 5,33, vel praepositionis in extrema hoxametri parte cum 
substantivo ex ea apto in capite pentametri coniunctae 
apud Propertium, V, 2,3-4, vel durioris hyperbati, ut 
I, 7,2Get 111,5,13 seq. apud Ovidium), breviter nuuc 
dicara de monosyllabis in prioris (nam de posteriore iam 
supra disputavi) ordiuis exitu positis. Quod fere fugisse 
poetas Romanorum elegiacos, cum per se consentaneum 
sit (nam prius hemistichium eodem fere modo atque al- 
terum, quod ei respondet, tractari oportebat), tum numori, 
quos quam potui diligentissime collegi, aperto indicant ^\ 
Apud enim Tibullum unus est locus, ubi monosyllabum 
in caesura invenitur (11,0,20), apud Propertium u u d e- 
cim (I, 8\32; II, 1,48; III, 2,6; 13,16; 30,8; 32,58; 
IV, 12,20; 14,2; 23,6; V, 2,6 ; 5,58), apud Ovidium 
sex (I, 4,40; II, 16,14; III, 1,24; 2,46; 11,32; 14,32); 
in reliquis locis, qui sunt docem npud Tibullum (1. 1:6; 



') Qnil)ii,s cx niuncris cxclnsi, nt p.ir crnf, monosyllalinm e^t (vcl c^, 
qnoil tamcMi non rcperi.as elisiim nisi bis .ipnd rro[)ci'tinm, III, 3),36 et 
IV, 23,12, et semel apml Ovidinm, II, 4,18), cnm hoc encliticiMU ibi po- 
sitnm ilnmmodo ])cr apliacrcsim vcrlio, qnod prins cst, adliaereat, niliil 
quod ollcndat liabcrc videatnr; nam alitcr mca scntcntia tum sc vcs 
hahet, cum nullns cst locns clisioni : qnod itcm ad cxtremam postci-io- 
ris hcmistichii sodem portincrc snpra dixi. 



191 
1. II: 3; 1. IV.- 1), t r i p; i n t a apud Propnrtiiim (l, I: 
2; 1. II: G; 1. III: U; I. IV: 5; 1. V: 3), vi-inti 
septom apud Ovidium (l. I: 8; 1. II: 10; 1. III: 0), 
monosyllaba monosjllabis praeponuntur : ut, id quod ncmo 
ignorat, monosyllabi in extremo ordine positi aspcritas 
minuatur atque paene toUatur. 

Ac iam ut aliquando disputationem meam ad finem pcr- 
ducam (nam post Ovidium, qui, praeeuntc Tibullo, distichi 
elegiaci tamquam leges constituit ^\ ut hexametri heroi ipse 
atque Vergilius, supervacaneum videtur de hac stropiia 
amplius quaerere). sic concludam atqua definiam, Romanos, 
quos in omnibus fere poesis generibus a Graecis penderc 
dicendum est, tamen et in satira, carmine iis intacto totoque 
Latino, suos plane esse et in elegia, idque maxime in eius 
forma et compositione, non solum Graecos provocassCj scd 



') Cfr. iudicium, qnod de Ovidii nrte exquisilissima fecit Luc. Muel- 
LERUS 1. adl. De Ovid. Am. Libr. cett, p. 77; «^elignum vatem haud- 
quaquam putasse sanos l^elicone poetas excludi vel liinc apparet, quod 
cum natura ei ad versus procudendos esset ingenium felicissimura, ta- 
mon insitam dot^n cura snperavit, ut disticliorum subtilissimus arti- 
fox et liabendus sit et habeatur». Cfr. d. r. m. p. 40S seq. ct Hultgr. 
Obseni. cett. I, p. 35. Theod. autem Birtius, Ad hist. Iie.ymyrt. Lat. sym- 
bola, Ronn, 1876, p. 52 seq., lepide ille quidein de Ovidii arte admi- 
rabili ait, eum semper fere egisse fausta Minerva neque male eius ar- 
tem cum hac dea comparari posse armata, quae ex capite lovis prosi- 
luerit. Atque Teuffel. GescJuchtc cett. p, 49, § 32: «Ovid war in der 
elegisclicn Form ganz und gar ^'.u Hause». et 0. Ribbeck. 1, adl. p. 340: 
« Im Bau des Hex. nnd Pent. ist Ovid anerkannter Meister». Quam- 
quam enim ei sponte sua carmen venicbat ad nuraeros aptos et quod 
tentabat dicere erat versus, tamen eum a limae labore non alienum 
fiiisse pigrumve «scribendi ferrc laborem, scribendi recte», et consen- 
taneum est et non ex uno eius carminum loco colligitur. Quod si etiam 
Luciiio contingebat, ut «in hora saepe ducentos versus dictaret stans 
pede in uno» vel «scriberet ducontos ante cibum versus totidem ce- 
natus», Horatii de Lucilii arte iudiciuin severissiinum satis cst omni- 
bus notum. 



192 

etiam victores disccssisse ^K Si qnis enim accuratius huius 
uaturam consideraverit, nemo est profecto quin admiretur 
eximiam illam Ronianorum sollertiam, qui tali numero usi 
siut, in quo onmin. (juae iucundam varietatem, venustatem, 
dignitatom carrninihus vore ox animo mananiibus adderenf, 
cum « callida verborum iunctura» optime consociata cer- 
nerontur. 



') Praeter alios, idem scnfiunt IIultgrenus 1. adl. Dif^ Tcchuik cett. 
j).771 seq.et Obscrvationes cett. I, p. 36 scq.; Gruppius 1. a<ll.»i). 402 seqq.; 
lIicRMA.NN. 1. adl. Epifonic cett. {). 130; Teuffel. 1. adl. (iesdiichte cett. p. 49, 
§ 32. Qna in rc clV. quac universe de arte llomanorum metrica dissc- 
rit Luc. MuELLERUS, d. r. m. p. 21.82.131.215 seq. ; Entstehunrf der 
rim. KunstcUchJ. Hamb. 1890, p. 9; rei melr. summ. cett. p. 17, cojl. 
Mart. Ep. IX, 11,17, qui dicit, a Romanis Musas cultas esse severiores 
quam a Gv?iQQ,\s;Cat. edit. p. LXI seq. Adde quae de hexametri Roma- 
norum cum Graecorum comparati structura atque conformatione pro- 
prie disputavit Drobischius in «Bericlit. dcr k. saclis. Gcs. der Wiss.» 
1873, p. 1 seqq. [Ucbcr dic Unterschiede ia der Griindanlage des lat. 
nnd r/riech. Hexara. Cfr. Meyer. 1. adl. Zar Gesch. des (jr. nnd lat. 
Hex. cett. p. 1024 scqq.). 









i^cy^-. 



INDEX RERUM 



Praefntio pp. v-vii 

Caput I. De distielii elegiaci iiatiira .... » 1-9 

Caput ir. . . » 9-33 

Kniiius primus numerum dactylicum Romaiu induxit 
([)[). 9-12), — De nominibus iis, quibus nonnuUi rc- 
ccntiores viri docti ad pentametrum si.i^nilicandum 
usi sunt ([ip. 13-lG). — Dc [)erversa quadam [)enta- 
metri pedes metiendi ratioue ([)[i. 16-20). — Veterum 
tcstimonia, quae cum ad distichon eicgiacum tum ad 
pcntametrum pertincnt (pp. 20-28). 

Caput III » 28-50 

De nonnullis pentametri proprictatibus, quae a vete- 
ribus rei metricae scriptoribus traduntur et ab opti- 
morum [joetarum usu abhorrere- videntur ([)p. 28-36). 

— De quibusdam inflcetis pentametros usurpandi ra- 
tionibus (p[). 36-i2). — Apposita et circumlocutiones, 
quibus versus elegiaci ornantur vcl signiflcantur a 
scriptoribus (pp. 42-49). 

Caput IV. Omnium antiquissima disticbi Latini monumenta » 50-67 
Caput V. De CatuUi carminibus eleglacis quibusque ma- 
xime rebus Catulli ars disticha scribendi a Tibulli, 

Propcrtii, Ovidii distet » 67-IOG 

Caput VI. » 107-144 

De distichis Tibulli, Propertii, Ovidii. NonnuUa universe 
[)roponuntur (pp. 107-117). — Linguae Latinae spondeis 
abundantis gravitas et pedum dactylicorum spondia- 
corumquc rationes apud singulos poctas (pp. 117-124). 

— Initia hexametroruin et pentametrorum dactylica 
et spondiaca (pp. 124-128). — De variis hexametrorum 
et [)entametrorum formis, quae in quaternis hcxame- 
trorum et in biuis pentametrorum pedibus [)rioribus, 
quod ad s[)ondeoruin dactyloruinque rationcs numeros- 



194 

quc spoctat, i'epei'iantiu' (pp. 128-137). — Dc clausulis 
pcntaraetrorum et bisyllabis ct iii consoiKuitct; vel 
in longas vocalcs excidcntilnis (pi'. 137-144). 

Caput VII pp. 144-184 

De rationibus iis, quibus poetac elegiaci Romanorura 

^ principes usi sunt ad substantiva et adiectiva cura 
pai-iura simplicium tura duplicium in pcntanicti-iscoUo- 
caiida (i)p. 144-1G8). — Qua arte cum siiiguloi-um di- 
sticliorum liexaraetri ct pentaractri tura plura disticha 
inter sc coniiingantui' sil)i(]uc rcspondeant (pp. lGO-184). 

Caput VIII s. 184-192 

De clisioiiihus vorhorum, quac ct iii priorihus pciita- 
metrorum ordinihus ct iu postcriorihus liunt ([tp. 184- 
188). — Dc loco quodara 1'roiicrtii, qui corruptiis csse 
vidctur (pi'. 188-190). — Dc raonosyllahis. quae in prio- 
rihiis pentamctroriiin ordiiiibus cxtrcmis posita sunt 
(pp. 190-191). — Disputatioiiis conclusio (pp. 191-192;. 

Addciida »195 

Corriucnda » » 



^^^-^M^^-^ 



195 



ADDENDA 

In iiulicc libroram pag. 111: Fr. Kiedlek. Vcrskunsf dcr lat. Spr. 
Soost, 18G2, p. 53 soqq. — M. W. Dkobisch. Ucb. dic Classif'. cetf.. 
in Dcricht. der xthiL — hist. Cl. der k. sdch. Gcs. dcr Wiss., 1872, 
p. 1 seqq. et 27 scqq.; Id. Ein statist. Versuch itljcr die Fornien 
dcr lat. Ihw. ibid. 18G6, p. 75 seqq. — BiiRN. Linke. Tibnilus 
qnaniwn in j;oc'.v/ eWf/iaca prnfccerit coniparato Catullo. Luflvuu, 
1877. — I. HiLBEKG. Lic Gesctzc dcr Wortstellung im Podamcter 
dcs Ovid. Lcipz. 1894 (libriim iiispicere nondum potui). 

De Plaiiti cd Eunii cpigraramatis (p. 52 et 53 in adn.), praeter alia, 
doctissime ac subtilissime nupcr disputavit Henr. Cocchia, Gli 
einyrammi sepolcrali de' piii antichi poeti lalini iu Mem. deW Acc. 
di arch., lett. e bellc arti in Napoli, 1893, quem equidem lil)cllum 
doleo me tum demum legere potuissc, cum iam priorcs libri pa- 
giuae prelo subiectac erant. 

Quod spectat ad Useneri sententiain (jl 7 in adn.), contra quam com- 
peri nuiier disseruissc Wilamowitz (in Hcraklcs, I p. 57 adii. 18), 
cfr. P^ERD. DuEMMLER, Dcr Ursprnur/ der Ekgie in Pltii. LIII, 2, 
1894, p. 201 seqq.: quam quoque disputationem non ante legi quam 
iampridora pars illa mei opusculi typis erat exscripta. 



GORRIGENDA 

Pag. 19 vcrs. 22 ante duo leyendnra — .- in versibus synartetis — . 
p. 34 r. 2 ley. —: quippc cum — ; ib. v. 21 lci/. — : gentilis — ; p. 36 v. 33 
ley.—: Jahrbb. ~\p. 54 v. 27 lcg. — : cfr. p. 53 — ; ib. v. 33 leg. — : quas — ; 
p. 60 V. 17 leg. — : 1865 — ; p. 64 v. G leg. — : maximi — ; p. 75 v. 1 lcg. 
— : causa — ; p.88 v. 25 leg. — : Aen. IV, 629 — ; p. 89 v. 5 lcg. — : 
habendum —; p. 105 v. 22 leg. — : cum lioc alioqui multa ci —\p. 107 
v.l et p. 112 v. 12 leg. — : disticbon. 

Pag. 71 vers. 1-2 omittendum — : 105 ... Laudamia — ; p. 80 v. 11-12 
om. — : ut non... concludatur — ; p. 91 v. 17 om — : umquam — . 



PA Rasi, Pietro 

6059 De elegiae latinae com- 

E6R3 positione et forma 



PLEASE DO NOT REMOVE 
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET 

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY